بازخوانی یک پرونده ناتمام
- دلیل بازداشت مصدق در اواخر پادشاهی رضاشاه چه بود؟
یکی از جنبه های ناشناخته و اسرار آمیز زندگی محمد مصدق (۱۳۴۵-۱۲۸۵)، ماجرای دستگیری و زندانی شدن وی از سوی شهربانی در ۵ تیر ۱۳۱۹ (تقریبا یک سال پیش از اشغال ایران از سوی متفقین و سقوط رضاشاه) است.
مصدق از ماه امرداد سال ۱۳۰۷ خورشیدی، پس از پایان دوره ششم مجلس شورای ملی، به احمدآباد، یکی از املاک خصوصی خود رفت و در آنجا به استراحت و گذران زندگی مشغول بود اما در پنجم تیرماه ۱۳۱۹ در باغ کاشف‌السلطنه در تجریش که در اجاره پسرش بود، دستگیر و برای بازرسی وی را به منزل مسکونی او (خیابان کاخ) برده و سپس به شهربانی انتقال دادند. روز بعد مصدق را با قرار بازداشت به زندان مرکزی منتقل و در تاریخ ۱۷ تیرماه با سه مأمور شهربانی و آشپز به طرف بیرجند حرکت می‌دهند.
نویسندگان هوادار مصدق، چیزی درباره دستگیری وی، جز کلیات ننوشته‌اند. این ماجرا زمانی پرسش‌برانگیزتر می‌شود که بدانیم مصدق در کتاب «خاطرات و تألمات» خود (که قطعاً تبعید به بیرجند جزو تألمات وی بوده است) فصل مستقلی ننوشته و به اجمال از کنار این موضوع گذشته است. وی در بخشی از کتاب خود در این باره نوشته است: «اوضاع و احوال اجازه نمی‌داد و کسی قادر نبود حتی یک کلام در صلاح مملکت اظهار کند. این بود که نه چیزی گفتم و نه چیزی نوشتم و با این حال با ذکر هیچ دلیلی روز پنجم تیرماه ۱۳۱۹ دستگیر شدم و پس از چند روز حبس مجرد به بیرجند تبعید شدم…».
یکی از موارد مهم این ماجرا، «خودکشی مصدق» در راه تبعید به بیرجند است! آیا دلیل آن، بد رفتاری مأموران بوده است و اگر چنین است چرا زندگینامه‌نویسان از خوشرفتاری و احترام مأمورین سخن گفته‌اند؟ آیا سنگینی اتهام، دلیل خودکشی بوده است؟
تنها سرنخی که از دلیل بازداشت مصدق در دسترس است روایت محمدرضا شاه در کتاب خاطراتش (مأموریت برای وطنم) است. آنجا که نوشته است: «پدرم (رضاشاه)، مصدق را به اتهام همکاری با یک دولت خارجی و توطئه علیه دولت ایران توقیف کرده بود».
این عبارت شاه در کتاب خاطراتش قابل تأمل است. زیرا حسین مکی که در نگارش کتاب «مصدق و نطق های تاریخی او» به پرونده شهربانی مصدق دسترسی پیدا کرده و قطعاً از محتوای آن آگاهی داشته، در این باره سکوت اختیار کرده و نوع اتهام را ذکر نکرده است.
بر طبق آن‌چه آورده شد، به نظر می‌رسد شخص مصدق از دلیل بازداشت خود با خبر بوده و حتی در پیوست کتاب خاطراتش که پاسخ به اظهارات شاه در کتاب «ماموریت برای وطنم» است، موضوع «اتهام همکاری با یک دولت خارجی» را رد نکرده است. اما کدام دولت خارجی؟ پاسخ قطعی به این پرسش، شاید برای همیشه به عنوان یکی از اسرار زندگی مصدق باقی بماند. چرا که پرونده مصدق که در بایگانی اداره شهربانی نگهداری می‌شد پس از شهریور ۱۳۲۰ به سرقت رفت و دیگر اثری از آن باقی نماند…
-حمید عاطفی، برگرفته از کتاب «مصدق و خاندان مستوفیان آشتیانی» نوشته استاد مهدی شمشیری-
@KhiresarMotamared
