ایرانی که ساخته نشد
مجموعه‌ای نیمه مستند هست به نام «مردانی که آمریکا را ساختند» با عنوان انگلیسی «The men who built America». برخلاف انتظار اولیه‌ای که ممکن است از عنوان این مجموعه داشته باشیم، در این فیلم هیچ سخنی از سیاست‌مداران، متفکران و دانشمندان نیست، بلکه تمامی فیلم به توصیف زندگی پنج کارآفرین بزرگ می‌پردازد که در یک فاصله پنجاه ساله از ۱۸۶۵ تا ۱۹۱۵ صنایع بزرگ آمریکا را پایه‌ریزی کرده و آمریکا را به عنوان بزرگ‌ترین قدرت جهانی وارد قرن بیستم کردند. کرنلیوس وندر بیلت در صنعت راه آهن، اندرو کارنگی در صنایع فولاد، جان راکفلر در صنعت نفت، جی پی مورگان در بانک‌داری و سرانجام هنری فورد در صنایع اتومبیل‌سازی. فیلم نشان می‌دهد که چگونه آنها از پایین‌ترین طبقات اجتماعی برخاستند و با رقابت‌های جان فرسا کارگاه‌های کوچک خود را به صنایع غول آسای انحصاری تغییر شکل داده، هزاران شغل ایجاد کرده و در مقیاس امروزی میلیاردها دلار ثروت آفریدند. بعضی از آنها هم در نیمه‌ی دوم عمر خود قسمت اعظم ثروت‌شان را به موسسات خیریه‌ی بزرگ، دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و مراکز بهداشتی بخشیدند. این‌ها الهام بخش نسل بعدی صنعت‌گران و کارآفرینان بودند که تا امروز نیز ادامه آن را می‌بینیم. البته در پایان فیلم، کسانی که قبل از انقلاب را دیده‌اند، حسرت عمیقی بر دل‌های‌شان می‌نشیند، چرا که زمانه‌ای را به یاد می‌آورند که البته در مقیاسی کوچک‌تر، کارآفرینان بزرگی نیز در ایران ظهور کردند و گستره وسیعی از صنایع خصوصی را در ایران پایه‌گذاری کردند، افرادی مثل حاجی محمد تقی برخوردار (صنایع توشیبا و لوازم خانگی)، محمد رحیم ایروانی (بنیانگذار کفش ملی) برادران خیامی (بنیانگذار صنعت خودروسازی)، محسن آزمایش (صنایع خانگی آزمایش)، برادران لاجوردی (گروه صنعتی بهشهر)، برادران رضایی(صنایع فولاد)، محمد تقی توکلی (ماشین‌سازی تبریز) و بسیاری دیگر که اموال همگی آنها پس از انقلاب مصادره شد، خود آنها آواره شدند و صنایع آنها نیز رو به ویرانی کامل نهاد که دیگر حتی اسمی از آنها را نیز نمی‌شنویم .
"تنها به کمک یک قوه تخیل قوی می‌توانیم تصور کنیم که اگر آن مصادره‌ها صورت نگرفته بود اکنون کشور ما در چه وضعیتی بود و تک تک ما چه نوع زندگی‌ای می‌داشتیم."
آقای لاجوردی (دادستان تهران) و آقای ایروانی هر دو در بازار تهران در کنار هم‌حجره داشتند. ایروانی کفش و آقای لاجوردی روسری می‌فروخت. ایروانی متوجه تحولات دهه‌ی چهل شد، غرفه کفش‌فروشی را به کفش ملی تبدیل کرد. وقتی کفش ملی را داشتیم در چین، تایوان، کره و تایلند از صنعت و تولید خبری نبود. آقای ایروانی کفش ملی را تأسیس کرد و آقای لاجوردی هم‌حجره‌ای او دادستان شد و اموال او را مصادره کرد. (برگرفته از گفتگو با حسین مرعشی).
✅ @karkhone
