نفتی که نان شبمان شد
داستان نفت ایران قدیمیترین داستان نفت در خاورمیانه است. پس از کشف یک میدان نفتی بزرگ در مسجد سلیمان در سال ۱۹۰۸، استخراج نفت در خاورمیانه برای نخستین بار در ایران انجام شد و چند سال بعد بزرگترین پالایشگاه جهان در آبادان ساخته شد. پرسش دردناک این است که چرا کشوری که نخستین استخراج نفت خاورمیانه در آن صورت گرفت، امروز باید در صنعت نفت درجا بزند و برای فروش نفتش این در و آن در بزند؟ به هر حال، داستان نفت پیوند تنگاتنگی نیز با تاریخ معاصر ایران داشته است و نفت سرنوشت ما را رقم زده است. برخلاف سرخوردگانی که امروز تقصیر بسیاری از مشکلات را به گردن نفت میاندازند، باید گفت نفت همای سعادتی بود که بر بام ما نشست، اما ما با این هما چه کردیم؟
شروع داستان نفت در ایران، ماجرایی کاملاً غربی است و مردانی غربی دستاندرکاران و ماجراجویان آن بودند. در این نوشتار به مرحلۀ کشف نفت، امتیاز استخراج آن و تأسیس شرکت نفت ایران و انگلیس میپردازیم. صنعت نفت در ایران به نام سرمایهداری انگلیسی، یعنی ویلیام ناکس دارسی گره خورده است.
دارسی متولد انگلستان بود، در هفده سالگی با خانواده به استرالیا مهاجرت کرد، حقوق خواند و وکیل شد. وکالت یک سندیکای معدن طلا را از سال ۱۸۸۲ عهدهدار بود، سندیکا به شرکت تبدیل شد و او به عنوان عضو مؤسس ۱۲۵.۰۰۰ سهم دریافت کرد. قیمت سهام شرکت به سرعت از یک پوند به ۱۷ پوند رسید و دارسی میلیونر شد.
دارسی در ۱۸۸۹ دفتر وکالت را بست و به لندن بازگشت. او زندگی تجملاتی داشت، در چند شهر اروپا خانه داشت و بزرگترین سرمایهداران اروپا را به لژ مخصوص خود در اپرا و مسابقات اسبدوانی یا به شکار دعوت میکرد. خرج این زندگی از درآمدش بالا زده بود و دنبال پروژۀ اکتشافی جدیدی میگشت تا مثل معدن طلای استرالیا خزانهاش را بسازد. دارسی دوباره اثبات کرد شامۀ تیزی دارد، او این بار هم موفق شد، به معدن طلای جدیدی دست یافت، البته طلای سیاه، نفت؛ نفت مسجد سلیمان.
ماجرا از اینجا آغاز شده بود که ژاک دو مورگان، زمینشناس و باستانشناس فرانسوی، پس از سفری دو ساله (۱۸۸۹ـ۱۸۹۱) به ایران در گزارشی ادعا کرد که احتمالاً در ایران منابع غنی نفتی وجود دارد. آنتوان کتابچیخان، ژنرال ارمنیتباری ایرانی که چند سالی پیش از آن رئیس گمرک ایران بود و در آن زمان در پاریس اقامت داشت، این گزارش را جدی گرفت و در این مورد کوشید با سِر هنری وُلف، سفیر سابق بریتانیا در ایران، سرمایهگذار مناسب این پروژه را بیابند. هنری وُلف دارسی را راضی کرد به اکتشاف نفت روی آورد. با حمایت دیپلماتهای بریتانیایی و مشارکت آنتوان کتابچی که نمایندۀ ایران در نمایشگاه بینالمللی پاریس (در سال ۱۹۰۰) بود و در دولت نفوذ داشت، رایزنیها و مقدمهچینیهای لازم فراهم شد. دارسی در مه ۱۹۰۱ (خرداد ۱۲۸۰) توانست امتیاز استخراج نفت در حدود ۷۵ درصد قلمرو ایران را برای ۶۰ سال از مظفرالدین بگیرد؛ طبق قرارداد ۱۶ درصد سود و ۱۰ درصد سهام شرکت به ایران تعلق میگرفت، بعلاوۀ ۲۰.۰۰۰ پوند پیشپرداخت؛ پس از اتمام قرارداد نیز همۀ تجهیزات به دولت ایران میرسید.
دارسی ۱۹۰۲ کار اکتشاف نفت را در غرب ایران آغاز کرد، اما میدان خوبی نیافت و وارد منطقۀ بختیاری شد. با خان ایل بختیاری هم قراردادی جدید بست تا از حمایت او بهره برد، در ازادی مقرری سالیانه و سهم سه درصدی از سود. دارسی که تا ۱۹۰۵ حدود ۲۵۰.۰۰۰ پوند برای یافتن نفت هزینه کرده اما به نتیجۀ مطلوبی نرسیده بود، مجبور شد از کمپانی انگلیسی نفت برمه کمک بگیرد.
کمپانی نفت برمه هم به او کمک کرد، اما اوایل ۱۹۰۸ پاک ناامید شد، به گونهای که اوایل مه به رینولدز (مسئول گروه اکتشاف) تلگرافی زد و گفت: «کار را تعطیل کن، کارگران را مرخص کن... و به خانه بازگرد». رینولدز کوتاه نیامد، کار را ادامه داد و تنها چند روز بعد کمپانی برمه در مسجدسلیمان یکی از بزرگترین میدانهای نفتی جهان را در عمق ۳۶۰ متری یافت. نان دارسی در روغن بود.
دارسی و شرکت نفت برمه در آوریل ۱۹۰۹ شرکت نفت ایران و انگلیس (The Anglo-Persian Oil Company) را تأسیس کردند (همین شرکت در ۱۹۵۴ به «بریتیش پترولیوم» تغییر نام داد). و بدینسان، نفت در زمانی که ما نه اراده، نه توان، نه دانش و نه آگاهی لازم را برای استخراج آن داشتیم، با تجربه و دانش غربی از خاک ایران فواره کشید.
در پیوست فیلمی تاریخی از اولین چاه نفت در مسجد سلیمان در سال ۱۹۰۸ (۱۲۸۷ شمسی) ببینید. جورج رینولدز، سرپرست تیم اکتشافی دارسی و کارگرانش را میبینید که مته بر زمین میکوبند.
✅ @karkhone