«چرا طبقه متوسط مرکزنشین در تحقق آرمان‌هایش ناکام است؟»
یادداشتی از عقیل دغاقله منتشر شده در وب‌سایت مشق‌نو
🖊طبقه متوسط مرکزنشین حداقل از زمان مشروطه تاکنون به‌دنبال تحقق قانون، دموکراسی و آزادی‌خواهی بوده است. اما همچنان در تحقق این اهداف ناکام مانده است. به نظر می‌رسد که دموکراسی‌خواهان همیشه بازی را در میانه راه باخته‌اند؛ چه در مشروطه، چه پس از انقلاب ۵۷، چه بعد از اصلاحات ۷۶، و چه در میانه ۸۸.
🖊می‌خواهم این سؤال را با درسی از انتخابات آمریکا پاسخ دهم. این سؤال که چه عاملی باعث شد آمریکا تداوم اقتدارگرایی ترامپ را غیرممکن سازد (یا حداقل دشوار سازد)؟ واقعیت این است که طبقه متوسط سفیدپوست دلِ خوشی از ترامپ نداشتند، اما این آنان نبودند که اقتدارگرایی را غیرممکن ساختند. در کنار نهادهای قدرتمند و ریشه‌دار در آمریکا، این اتحاد اقلیت‌ها بود که دموکراسی آمریکایی را در وسط مهلکه‌ای سهمگین نجات دادند: زنان، جریانات فمنیستی، جریانات چپ، لیبرال، اتحادیه‌های کارگری، جنبش سیاه‌پوستان، بومی‌های آمریکا، اقلیت‌های دینی غیرمسیحی، و طرفداران محیط‌زیست.
🖊همه و همه کنار هم آمدند تا از خود دفاع کنند. و البته که حزب دموکرات و طبقه متوسط سفیدپوست پلتفرمی شد تا هر کدام از این گرو‌ه‌ها- به‌رغم مبانی تئوریک متفاوت و گاه متضاد- در کنار هم ایستادند. در این میان طبقه متوسط و تحصیل‌کرده سفیدپوست بود که با قدرت و نفوذی که داشت شکل‌گیری این جبهه و جنبش را ممکن ساخت. و اینگونه شد که چهل‌تکه‌های به‌ظاهر مجزا از هم و اقلیت‌ها کنار هم آمدند و نقشه سیاسی آمریکا را درهم ریختند و باعث شدند تا در ایالت‌های قرمز جورجیا، آریزونا و نورث کارولینا و حتی تگزاس سد مانع و محکمی در برابر اقتدارگرایی شکل دهند. این‌بار حتی جریان چپ که در انتخابات ۲۰۱۶ و بعد از حذف برنی سندرز دست از مشارکت برداشته بود، به صحنه آمد تا نگذارد اقتدارگرایی ریشه بدواند.
🖊این همان نقطه‌ای است که ما در آن می‌لنگیم. طبقه متوسط مرکزنشین در ایران خواستار دموکراسی و عدالت و آینده‌ای بهتر است اما متوجه نیست که به‌تنهایی نمی‌تواند این کار را به سرانجام برساند. در مقاله «اقلیت‌ها و هراس دموکراسی» مفصل توضیح داده‌ام که چگونه راه دموکراسی و آینده‌ای بهتر و صلح‌آمیزتر برای ایران از دل حاشیه می‌گذرد و نه با دور زدن حاشیه. دموکراسی در ایران با اتحاد با اقلیت‌هایی که در ساخت مدرن دولت ایران به حاشیه رانده شده‌اند ممکن می‌شود، با بازخوانی مجدد از تاریخ مدرن، با یاری گرفتن از محذوفان، با شنیدن صدای آنان، با نقد استعمار داخلی و با ویران کردن دیوارهایی که ما را از هم جدا می‌کند. بدون تن دادن به این پیش‌زمینه‌ها، طبقه متوسط مرکزنشین محکوم به تکرار تاریخ و بازتولید چرخه مستدام استبداد است. به همین دلیل است که برخی از نمایندگان این طبقه حتی آنگاه که به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند راهی نمی‌یابند جز آنکه دوباره دنبال یک «اعلیحضرت» و «شاهنشاه» دیگر بروند.
🖊استراتژی جایگزین برای دستیابی به آن گوهر گمشده دموکراسی، عدالت و آینده بهتر برای ایران تنها با کنار هم آمدن اقلیت‌ها ممکن می‌شود. با کنار هم آمدن زنان، کارگران، اقلیت‌های قومی-بومی، اقلیت‌های زبانی، اقلیت‌های دینی، اقلیت‌های جنسی، جریانات چپ، جریانات عدالت‌خواه و آزادی‌خواه و جریانات دانشجویی و تشکیل یک جبهه پیشرو. جبهه پیشرو البته که نه ساختار است و نه حزب. جریان پیشرو یک دیدگاه است. دیدگاهی که باور دارم وجود دارد و در تحولات معاصر ایران نقش مهمی ایفا کرده است، اما به دلیل تشتت نتوانسته است دستاوردهای خود را حفظ کند.
🖊تداوم و موفقیت جریان پیشرو در گرو بازخوانی گذشته و گفت‌وگو و پاسخ دادن به نکات و سؤالاتی است که بالا مطرح شده است. تنها با مطرح شدن جدی این سؤالات است که طبقه متوسط مرکزنشین می‌تواند راهی نو به آینده بگشاید. طبقه‌ای که آرزوی دموکراسی‌خواهی و عدالت‌طلبی دارد و باید بنیان مرکزی شکل‌گیری و کنار هم آمدن این جریان باشد. طبقه‌ای که به نظر می‌رسد به‌دلیل نداشتن نقشه راه برای مسئله قومی در ایران، ناتوانی در بازخوانی تاریخ مدرن، و هراس موهوم «تجزیه‌طلبی» مدام از ایفای این نقش محوری خود باز می‌ماند و در میانه راه دستاوردهای ممکن را به فنا می‌دهد.
پایان
#فرهیختگان، ندای آگاهی
یادداشتی از عقیل دغاقله منتشر شده در وب‌سایت مشق‌نو
🖊طبقه متوسط مرکزنشین حداقل از زمان مشروطه تاکنون به‌دنبال تحقق قانون، دموکراسی و آزادی‌خواهی بوده است. اما همچنان در تحقق این اهداف ناکام مانده است. به نظر می‌رسد که دموکراسی‌خواهان همیشه بازی را در میانه راه باخته‌اند؛ چه در مشروطه، چه پس از انقلاب ۵۷، چه بعد از اصلاحات ۷۶، و چه در میانه ۸۸.
🖊می‌خواهم این سؤال را با درسی از انتخابات آمریکا پاسخ دهم. این سؤال که چه عاملی باعث شد آمریکا تداوم اقتدارگرایی ترامپ را غیرممکن سازد (یا حداقل دشوار سازد)؟ واقعیت این است که طبقه متوسط سفیدپوست دلِ خوشی از ترامپ نداشتند، اما این آنان نبودند که اقتدارگرایی را غیرممکن ساختند. در کنار نهادهای قدرتمند و ریشه‌دار در آمریکا، این اتحاد اقلیت‌ها بود که دموکراسی آمریکایی را در وسط مهلکه‌ای سهمگین نجات دادند: زنان، جریانات فمنیستی، جریانات چپ، لیبرال، اتحادیه‌های کارگری، جنبش سیاه‌پوستان، بومی‌های آمریکا، اقلیت‌های دینی غیرمسیحی، و طرفداران محیط‌زیست.
🖊همه و همه کنار هم آمدند تا از خود دفاع کنند. و البته که حزب دموکرات و طبقه متوسط سفیدپوست پلتفرمی شد تا هر کدام از این گرو‌ه‌ها- به‌رغم مبانی تئوریک متفاوت و گاه متضاد- در کنار هم ایستادند. در این میان طبقه متوسط و تحصیل‌کرده سفیدپوست بود که با قدرت و نفوذی که داشت شکل‌گیری این جبهه و جنبش را ممکن ساخت. و اینگونه شد که چهل‌تکه‌های به‌ظاهر مجزا از هم و اقلیت‌ها کنار هم آمدند و نقشه سیاسی آمریکا را درهم ریختند و باعث شدند تا در ایالت‌های قرمز جورجیا، آریزونا و نورث کارولینا و حتی تگزاس سد مانع و محکمی در برابر اقتدارگرایی شکل دهند. این‌بار حتی جریان چپ که در انتخابات ۲۰۱۶ و بعد از حذف برنی سندرز دست از مشارکت برداشته بود، به صحنه آمد تا نگذارد اقتدارگرایی ریشه بدواند.
🖊این همان نقطه‌ای است که ما در آن می‌لنگیم. طبقه متوسط مرکزنشین در ایران خواستار دموکراسی و عدالت و آینده‌ای بهتر است اما متوجه نیست که به‌تنهایی نمی‌تواند این کار را به سرانجام برساند. در مقاله «اقلیت‌ها و هراس دموکراسی» مفصل توضیح داده‌ام که چگونه راه دموکراسی و آینده‌ای بهتر و صلح‌آمیزتر برای ایران از دل حاشیه می‌گذرد و نه با دور زدن حاشیه. دموکراسی در ایران با اتحاد با اقلیت‌هایی که در ساخت مدرن دولت ایران به حاشیه رانده شده‌اند ممکن می‌شود، با بازخوانی مجدد از تاریخ مدرن، با یاری گرفتن از محذوفان، با شنیدن صدای آنان، با نقد استعمار داخلی و با ویران کردن دیوارهایی که ما را از هم جدا می‌کند. بدون تن دادن به این پیش‌زمینه‌ها، طبقه متوسط مرکزنشین محکوم به تکرار تاریخ و بازتولید چرخه مستدام استبداد است. به همین دلیل است که برخی از نمایندگان این طبقه حتی آنگاه که به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند راهی نمی‌یابند جز آنکه دوباره دنبال یک «اعلیحضرت» و «شاهنشاه» دیگر بروند.
🖊استراتژی جایگزین برای دستیابی به آن گوهر گمشده دموکراسی، عدالت و آینده بهتر برای ایران تنها با کنار هم آمدن اقلیت‌ها ممکن می‌شود. با کنار هم آمدن زنان، کارگران، اقلیت‌های قومی-بومی، اقلیت‌های زبانی، اقلیت‌های دینی، اقلیت‌های جنسی، جریانات چپ، جریانات عدالت‌خواه و آزادی‌خواه و جریانات دانشجویی و تشکیل یک جبهه پیشرو. جبهه پیشرو البته که نه ساختار است و نه حزب. جریان پیشرو یک دیدگاه است. دیدگاهی که باور دارم وجود دارد و در تحولات معاصر ایران نقش مهمی ایفا کرده است، اما به دلیل تشتت نتوانسته است دستاوردهای خود را حفظ کند.
🖊تداوم و موفقیت جریان پیشرو در گرو بازخوانی گذشته و گفت‌وگو و پاسخ دادن به نکات و سؤالاتی است که بالا مطرح شده است. تنها با مطرح شدن جدی این سؤالات است که طبقه متوسط مرکزنشین می‌تواند راهی نو به آینده بگشاید. طبقه‌ای که آرزوی دموکراسی‌خواهی و عدالت‌طلبی دارد و باید بنیان مرکزی شکل‌گیری و کنار هم آمدن این جریان باشد. طبقه‌ای که به نظر می‌رسد به‌دلیل نداشتن نقشه راه برای مسئله قومی در ایران، ناتوانی در بازخوانی تاریخ مدرن، و هراس موهوم «تجزیه‌طلبی» مدام از ایفای این نقش محوری خود باز می‌ماند و در میانه راه دستاوردهای ممکن را به فنا می‌دهد.
پایان
#فرهیختگان، ندای آگاهی
6 comments
Log in to comment
برندا شیفر، نویسنده آمریکایی-اسرائیلی و تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در مقاله ای تحت عنوان «جامعه چند اتنیکی ایران توضیح می دهد که چرا تهران از دموکراسی می ترسد» استدلال می کند که ترس از فروپاشی امپراطوری فارسی و متعاقبا استقلال ملت های غیر فارس، مانع از برقراری دموکراسی در ایران است چرا که در یک ساختار دموکراتیک، ملت فارس جایگاه ویژه فعلی خود به عنوان یک قوم غالب و ملت مسلط که زبان، فرهنگ و هویت خود را بر دیگر اتنیک ها و ملت های غیر فارس تحمیل کرده است از دست خواهد داد.
برندا شیفر در این مقاله که در نشریه «نشنال اینترنست» منتشر شده می افزاید که همین ترس از فروپاشی امپراتوری فارسی باعث شده جمهوری اسلامی و نیروهای عمده اپوزیسیون بر علیه هر تغییر دموکراتیکی با یکدیگر و بر ضد اقلیت ها و ملت های غیر فارس متحد شوند.
ادامه می دهد: در کشورهای چند اتنیکی مانند ایران که یک اتنیک غیر اکثریت یعنی اتنیک فارس بر دیگر اتنیک ها سیطره دارند، دموکراتیک سازی، خطر از دست رفتن امپراتوری فارسی را در پی دارد.
خانم شیفر خاطر نشان می کند که قرن بیستم شاهد فروپاشی امپراتوری های چند اتنیکی بود بطوریکه اتباع امپراتوری ها به شهروندان کشورها تبدیل شدند و اتنیک های تحت سلطه از اتنیک حاکم و مرکزی جدا شدند. ولی ایران یکی از معدود مناطقی است که در برابر امواج دموکراسی خواهی مقاومت کرد و توانست امپراتوری فارسی را حفظ کرده و بر حکمرانی بر مناطق وسیع و ملت هایی که از حقوق یکسان با ملت فارس برخوردار نیستند، ادامه دهد.
به باور این آذربایجان شناس شهیر و نویسنده کتاب «مرزها و برادران: ایران و چالش هویت آذربایجانی»، ملت های غیر فارس از جمله ترک های آذربایجانی، کردها، عرب ها، ترکمن ها، بلوچ ها و دیگر اتنیک ها بیش از نیمی از جمعیت ایران را تشکیل می دهند و در بیشتر استانهای مرزی ایران این گروه های اتنیکی غیر فارس زندگی می کنند که پیوندهای زبانی و فرهنگی با هم نژادان خود در کشورهای همسایه دارند. ترس تهران نسبت به از دست دادن امپراتوری فارسی، حرکت ایران به سمت دموکراسی را محدود می کند.
او تصریح می کند که سرکوب خشونت آمیز، مانع از آن می شود که گروه های قومی و ملی در ایران به دنبال خودگردانی و حق تعیین سرنوشت باشند. ولی با انجام اصلاحات و روندهای دموکراتیک سازی و در نتیجه از بین رفتن خطر مرگ، زندان و شکنجه، گروههای اتنیکی و ملی (مانند ترک های آذربایجانی) که تحت سلطه اتنیک دیگر (یعنی فارس ها) بوده اند در صدد کسب استقلال برخواهند آمد. جنگ داخلی در خلال تغییر رژیم و یا فروپاشی رژیم هم فرصتی را برای دستیابی به خودگردانی ایجاد می کند، زیرا نخبگان حاکم در اثر جنگ داخلی تضعیف می شوند و حتی گروه های اتنیکی که جنبش های استقلال طلبانه قدرتمندی ندارند غالباً از فرصت بهره برداری کرده و راه جدایی از مرکز را در پیش می گیرند. بنابراین، روند دموکراتیک شدن در ایران و از دست دادن امپراتوری فارسی بهم مرتبط و پیوسته هستند.
شیفر در ادامه می گوید به دلیل این ارتباط و پیوستگی، نگرانی از فروپاشی امپراتوری ها، برنامه های اصلاحی امپراتوری ها و کشورهای چند قومی را از بین برده است. بطور مثال، پس از اجرای برخی اصلاحات سیاسی و اقتصادی در شوروی در دوره میخاییل گورباچف، امپراتوری داخلی روسیه فروپاشید و سرزمین هایی را که صدها سال بر آنها سیطره داشت، از دست داد.
استاد دانشگاههای جرج تاون در آمریکا و حیفا و هرتزلیا در اسرائیل، سپس می افزاید: هر دو سیستم حاکمیتی که در قرن بیستم بر ایران حکومت کرده اند - یعنی پهلوی و جمهوری اسلامی - اقلیت های اتنیکی در ایران را سرکوب کرده و به آنها اجازه استفاده از زبان های خود در مدارس و نهادهای دولتی را نداده اند. هر دو رژیم پهلوی و جمهوری اسلامی، علیرغم برخورداری از جهت گیریهای عقیدتی و استراتژیک کاملاً متفاوت، سیطره ملت فارس و کاربرد انحصاری زبان فارسی را بر کشور تحمیل کرده اند.
شیفر در ادامه می افزاید که در دو سال و نیم گذشته، تظاهرات گسترده بر ضد رژیم در ایران در جریان بوده است، تظاهراتی که در تاریخ جمهوری اسلامی بی نظیر است، زیرا همه طبقات اقتصادی، اصناف مختلف و تقریباً همه استانها و شهرهای بزرگ ایران را شامل می شود. با این حال، ترس ناشی از از دست دادن امپراتوری فارسی، دست و بال جنبش دموکراسی خواهی در ایران را می بندد.
به باور این تحلیلگر مسائل خاورمیانه، رژیم حاکم بر ایران و جریان اصلی روشنفکران فارس و ایرانی ادعا می کنند که در واقع ایران کشوری متحد، یکدست و تافته جدا بافته است و یک موزاییک متنوع و خوشحال و متشکل از اقلیت های قومی است که قویا خود را ایرانی می دانند. علاوه بر این، اگر اعضای اقلیت های اتنیکی حاضر شوند هویت و فرهنگ بومی خود را کنار بگذارند و آسیمیله شوند، جمهوری اسلامی به آنها امکان دسترسی به منابع قدرت را می دهد. بطور مثال، علی شمخانی فرمانده سابق ارتش ایران از یک اتنیک عرب است و این نشان می دهد که اعضای اقلیت های اتنیکی در صورت از دست دادن هویت اتنیکی خود می توانند در رژیم ارتقای جایگاه پیدا کنند.
شیفر ضمن با چالش کشیدن ادعای روشنفکران فارس و ایرانی در ادامه در خصوص دلایل پابرجا بودن امپراتوری فارسی می نویسد: از جمله عواملی که حاکمیت ایران از آنها بهره برداری می کند عبارتند از تشدید درگیری میان اتنیک های مختلف که رژیم ایران مهارت و تبحر بالایی در آن دارد. مشکل دیگر این است که گروه ها و تشکیلات اتنیکی در خارج از کشور متمرکز و منسجم نیستند. همچنین، رژیم حاکم در ایران معمولاً فرمانداران و روسای نهادهای امنیتی مناطق متعلق به ملت های غیر فارس را که بومی آن مناطق نیستند، به آن مناطق منصوب می کند که معمولاً به زبان آن منطقه صحبت نمی کنند. بنابراین، برخلاف فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و یوگسلاوی، تعداد کمی از رهبران منطقه ای در مناطق غیر فارس وجود دارند که بخواهند از مرکز جدا شوند.
این تحلیلگر مسائل خاورمیانه، ظمن ابراز امیدواری نسبت به آینده جنبش های اتنیکی می نویسد: رسانه های جمعی و شبکه های اجتماعی در حال کمک کردن به تقویت و احیای هویت زبانی و اتنیکی هستند. اکثر جمعیت اقلیت های اتنیکی در ایران اخبار خود را از طریق تلویزیونهای ماهواره ای یا اینترنت به زبانهای مادری خود دریافت می کنند و نه از رسانه های فارسی زبان تحت کنترل دولت تهران. بسیاری از افراد، از طریق رسانه های خارجی، سفر به کشورهای همسایه و ارتباط با شبکه های اجتماعی، در حال بدست آوردن آگاهی و آشنایی با افتخارات اتنیکی خود هستند. در مقابل، رسانه های رسمی ایران اغلب بر اساس کلیشه های رایج، تصاویر بسیار منفی از اعضای گروه های اتنیکی ارائه می دهند. نسل های قبلی در ایران پیام و آموزه های رژیم پهلوی را درونی کرده و پذیرفته بودند که عبارت بود از اینکه اقلیت های اتنیکی نسبت به ملت بزرگ فارس - که بر آن اقلیت ها حکومت می کند - پست تر هستند. ولی نسل جدید دیگر پذیرای این پیام و آموزه ها نیست.
شیفر با اشاره به تقویت مجدد پان فارسیسم توسط حاکمیت جمهوری اسلامی می نویسد: در دو سال گذشته، رژیم حاکم در ایران که با اعتراضات و مخالفت های فزاینده و بعضا خشونت آمیزی روبرو بوده است، به عنوان راهی برای جلب تقویت حمایت گروه اصلی اتنیکی یعنی اتنیک و ملت فارس در ایران، به تقویت آموزه ها و پیام های ملی گرایانه فارسی روی آورده است. اگرچه این سیاست ممکن است ابزار مفیدی برای تشویق فارسها برای پایبندی به جمهوری اسلامی باشد اما در عین حال اقلیت های اتنیکی ایران را منزوی و تحریک می کند.
برندا شیفر در پایان مقاله خود اینگونه نتیجه گیری می کند: احتمالا جمهوری اسلامی ایران در معمای دموکراسی امپراتوری های چند ملیتی گیر افتاده است و هیچ راه روشنی برای دموکراتیک شدن بدون خطر از دست دادن بخشی از امپراتوری داخلی خود و یا کل آن را ندارد. مدافعان دموکراسی در ایران احتمالاً سخت در حال اندیشیدن هستند که چگونه با حفظ ایران کنونی، یک گذار دموکراتیک را مدیریت کنند. ممکن است عدالت اقتصادی برای اقلیت ها در استان ها مفید باشد. همچنین نگاه به تامین حقوق زبانی اتنیک های غیر فارس نه به عنوان تهدیدی برای یکپارچگی کشور بلکه به عنوان ابزاری بالقوه برای حفظ یکپارچگی کشور، مانند مورد کانادا، می تواند مفید باشد.
حتی ممکن است برخی از افراد و جریانات اتنیک فارس تصمیم بگیرند که دستیابی به دموکراسی از ادامه حاکمیت بر تمام استانهای مرزی ایران مهمتر است و برای بدست آوردن آزادی، خطر از دست دادن امپراتوری فارسی را به جان بخرند.