گفتند بین اسد و خوزستان تقدم با حفظ بشار است. اولی به یُمن میلیاردها دلار ارسالی و هزاران رزمنده اعزامی مانده است و دومی در اوج گرمای تابستان جنوب و بر روی دریایی از نفت، آب ندارد. چرا؟
مصطفی تاجزاده
#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی
2 comments
Ali
عنوان این پست تاجزاده را می‌توان "سرزمینی که بربادِ عمق‌استراتژیک‌اش رفت" گذارد! دراین میان تاملاتی لازم است.
گروهی از اندیشمندان علوم سیاسی، در تحلیل‌نهایی، "عمق‌استراتژیک" را به آنچه "حوزه‌تمدنی" خوانده می‌شود، تحویل می‌کنند. در این تحویل، حوزه‌تمدنی "ایران" از آسیای‌میانه تا میانرودان و سوریه و یمن گسترده می‌شود، که سخن درستی است. زیرا "پدیده و فرهنگ ایران" طیفی از نقش‌ساختاری تا تاثیرگذاریِ عمده را در تاریخ این مناطق داشته است.
این تلقی از "عمق‌استراتژیک"، چنین می‌گوید که هر "سیاست‌ای در ایران (به‌معنای اراده‌معطوف به قدرت)، نمی‌تواند که نسبت به داشتنِ "نفوذ" در این مناطق بی‌اعتنا باشد. گام بعدی چنین‌تلقی‌ای، سخن درست دومی است که تقسیماتِ ژئوپولتیکی موجود را امری ساختگی، نه منطبق بر واقعیتِ حوزه‌تمدنی اعلام میکند. این تقسیماتِ ساختگی در دورانِ پساعهدنامه وستفالی در اروپا حاصل‌آمد و سپس سوار بر امواج "تجددها"، جهان‌هایِ پیرامونی را نیز متاثر نمود تا مثلا در ایران تعبیر "ممالک محروسه‌ایران" را در ادبیاتِ حکومتی قاجارها وارد ساخت.
سپس از سخن اول و دوم چنین نتیجه می‌گیرد که سیاستِ خارجی حکومت‌ِ بنیادگرایان شیعی در ایران ترجمانِ رفتارسیاسیِ برون‌مرزیِ هر حکومتی در ایران است، چنانکه محمدرضا شاه هم نگاهی "نفوذی" به جنوب‌خلیج‌فارس و عراق ولبنان داشت.
این استدلال مدعی است که ولایت‌فقیه به‌رغم ایستارِ بیان‌شده ضدناسیونالیستی‌اش، بازنماینده "ناسیونالیسم" ایرانی، در تمنای "نفوذ"اش به سرزمین‌هایِ "حوزه‌تمدنیِ ایران" است، تا دست آخر مثلا بتواند مثلا قاسم‌سلیمانی را به عنوان "آریوبرزنِ" شیعی (ایرانی) جابزند. این احتجاجِ برخاسته از علوم‌سیاسی، چنین بازنمایندگی را در مقام تاسیسِ تاریخیِ تشیع پی‌می‌گیرد که در صدراسلام موالی‌ایرانی بودند که نقش تعیین‌کننده‌ای در تاسیس و تشییدِ تشیع ایفاکردند و از آن به بعد نیز تشیع تا امروز همواره بر بستر "ایرانیت" جاری بود و همچنان هست. این استدلال مدعی است که حکومت شیعی ولایت‌فقیه نادانسته بازیگرِ میدان "ایرانیت" است.
Ali
من در برابر این بحث، یک بحثِ متقابلی دارم:
چنین رویکردی شبیه به آن رویکردِ تأویلی است که از دلالتِ صریح و قطعیِ یک متن به نفع یک تأویل شاذِّ پرتکلف‌ای صرفنظر میکند! چنین رویکردِ تاویلی (هرمنوتیک)ای را می‌توان برای حوزه "روان" بکاربرد - چنانکه مکتب روانکاوی براین ایستارِ تأویلی استوار است. حتی می‌توان این تأویل را برای تشیعِ صفویان بار کرد و گفت که مثلا شاه‌اسماعیل صفوی ذیل پرچم تشیع جعفری، داشت گرایشات ملی‌گرایانه "ایرانیِ" خودش را پیش می‌بُرد. اما همین سخن را برای نظام ولایت‌فقیه که به تصریح نگاه و آرمانِ جهانی دارد نمی‌توان وارد و معتبر دانست.
بنیادگرایان اسلامی، اعم از شیعه‌وسنی، به صراحت بر بی‌‌معنابودنِ "وطن" برایشان" بارها و بارها تاکید داشته‌اند. تحلیل‌فوق به رغم چنین اعلان‌وتاکیدی، اصرار دارد که بگوید آنان خودشان متوجه نیستند که نمایندگان يک گرایشِ ملی‌اند!
استدلالِ متقابلِ (counter argument) من، معطوف به مقوله "هویت" است و می‌خواهد بگوید که مادامی که یک "هویت" ازجانب يک جریان سیاسی اولا به صراحت بیان شده است و ثانیا آن بیان تماما متکی بر هستی‌شناسیِ آن جریان است، نمی‌توان "هویت" اعلام شده را روپوش‌ای بر يک "هویتِ" فرضیِ اعلام‌نشده گرفت. در اینجا، قدرت احتجاجیِ این "ثانیا" که گفتم بر آن "اولا" می‌چربد.
ما در هستی شناسی‌ای که ولایت‌فقیه برآن متکی است کمترین رَدّی از "ایرانیت" را نمی‌یابیم، حتی اگر در نگاهِ تحلیلیِ تاریخی (بدرستی) به آن رسیده باشیم که تشیع درتکوین تاریخی‌اش، اساسِ "ایرانی" داشت.
آن مغالطه‌ای که به این خطای داوری راه می‌برد فرض "شخص‌انگاری" یک سامان‌هستی‌شناختی است. یعنی که درست است که تکوین تشیع وامدار گرایشاتِ ضدِعرب موالیِ ایرانی بود، اما "تشیع" یک "شخص" نیست که هرجا پیداشد آن وامداریِ به "ایرانیت" را با خود حمل بکند. بلکه گاهی چون مورد صفویان آن را حمل میکند و گاهی چون بنیادگراییِ ولایت‌فقیه آن را حمل نمی‌کند.
در پایان می‌خواهم توجه‌ها را به این جلب کنم که بنیادگراییِ شیعی حاکم بر ایران، از چنان صورتبندیِ اندیشگیِ نادرستی استفاده ابزاری میکند تا با خاک در فهم‌ها پاشیدن، گرایشات ناسیونالیستی موجود در توده‌هایی از ایرانیان را همسویِ ماجراجویی‌های جهانی‌‌واتمی‌اش کند و آنان را نسبت به پیامدهای ایران‌ویرانگرِ حکومت‌شان کرخت‌وخاموش سازد. احتمال دارد که این سرود را دانش‌آموختگان مبرز علوم سیاسی چون محمدجوادظریف یادِ بنیادگرایان مست داده باشند والا خود این‌جماعت از چنین ژرفاپیمایی‌های فکری‌‌ای آنقدر دورند که به سرِ‌خود نتوانند راه به چنین تبلیس‌ای بُرده باشند.
دراین میان تاملاتی لازم است.
گروهی از اندیشمندان علوم سیاسی، در تحلیل‌نهایی، "عمق‌استراتژیک" را به آنچه "حوزه‌تمدنی" خوانده می‌شود، تحویل می‌کنند. در این تحویل، حوزه‌تمدنی "ایران" از آسیای‌میانه تا میانرودان و سوریه و یمن گسترده می‌شود، که سخن درستی است. زیرا "پدیده و فرهنگ ایران" طیفی از نقش‌ساختاری تا تاثیرگذاریِ عمده را در تاریخ این مناطق داشته است.
این تلقی از "عمق‌استراتژیک"، چنین می‌گوید که هر "سیاست‌ای در ایران (به‌معنای اراده‌معطوف به قدرت)، نمی‌تواند که نسبت به داشتنِ "نفوذ" در این مناطق بی‌اعتنا باشد.
گام بعدی چنین‌تلقی‌ای، سخن درست دومی است که تقسیماتِ ژئوپولتیکی موجود را امری ساختگی، نه منطبق بر واقعیتِ حوزه‌تمدنی اعلام میکند.
این تقسیماتِ ساختگی در دورانِ پساعهدنامه وستفالی در اروپا حاصل‌آمد و سپس سوار بر امواج "تجددها"، جهان‌هایِ پیرامونی را نیز متاثر نمود تا مثلا در ایران تعبیر "ممالک محروسه‌ایران" را در ادبیاتِ حکومتی قاجارها وارد ساخت.
سپس از سخن اول و دوم چنین نتیجه می‌گیرد که سیاستِ خارجی حکومت‌ِ بنیادگرایان شیعی در ایران ترجمانِ رفتارسیاسیِ برون‌مرزیِ هر حکومتی در ایران است، چنانکه محمدرضا شاه هم نگاهی "نفوذی" به جنوب‌خلیج‌فارس و عراق ولبنان داشت.
این استدلال مدعی است که ولایت‌فقیه به‌رغم ایستارِ بیان‌شده ضدناسیونالیستی‌اش، بازنماینده "ناسیونالیسم" ایرانی، در تمنای "نفوذ"اش به سرزمین‌هایِ "حوزه‌تمدنیِ ایران" است، تا دست آخر مثلا بتواند مثلا قاسم‌سلیمانی را به عنوان "آریوبرزنِ" شیعی (ایرانی) جابزند.
این احتجاجِ برخاسته از علوم‌سیاسی، چنین بازنمایندگی را در مقام تاسیسِ تاریخیِ تشیع پی‌می‌گیرد که در صدراسلام موالی‌ایرانی بودند که نقش تعیین‌کننده‌ای در تاسیس و تشییدِ تشیع ایفاکردند و از آن به بعد نیز تشیع تا امروز همواره بر بستر "ایرانیت" جاری بود و همچنان هست.
این استدلال مدعی است که حکومت شیعی ولایت‌فقیه نادانسته بازیگرِ میدان "ایرانیت" است.
چنین رویکردی شبیه به آن رویکردِ تأویلی است که از دلالتِ صریح و قطعیِ یک متن به نفع یک تأویل شاذِّ پرتکلف‌ای صرفنظر میکند!
چنین رویکردِ تاویلی (هرمنوتیک)ای را می‌توان برای حوزه "روان" بکاربرد - چنانکه مکتب روانکاوی براین ایستارِ تأویلی استوار است. حتی می‌توان این تأویل را برای تشیعِ صفویان بار کرد و گفت که مثلا شاه‌اسماعیل صفوی ذیل پرچم تشیع جعفری، داشت گرایشات ملی‌گرایانه "ایرانیِ" خودش را پیش می‌بُرد. اما همین سخن را برای نظام ولایت‌فقیه که به تصریح نگاه و آرمانِ جهانی دارد نمی‌توان وارد و معتبر دانست.
بنیادگرایان اسلامی، اعم از شیعه‌وسنی، به صراحت بر بی‌‌معنابودنِ "وطن" برایشان" بارها و بارها تاکید داشته‌اند. تحلیل‌فوق به رغم چنین اعلان‌وتاکیدی، اصرار دارد که بگوید آنان خودشان متوجه نیستند که نمایندگان يک گرایشِ ملی‌اند!
استدلالِ متقابلِ (counter argument) من، معطوف به مقوله "هویت" است و می‌خواهد بگوید که مادامی که یک "هویت" ازجانب يک جریان سیاسی اولا به صراحت بیان شده است و ثانیا آن بیان تماما متکی بر هستی‌شناسیِ آن جریان است، نمی‌توان "هویت" اعلام شده را روپوش‌ای بر يک "هویتِ" فرضیِ اعلام‌نشده گرفت. در اینجا، قدرت احتجاجیِ این "ثانیا" که گفتم بر آن "اولا" می‌چربد.
ما در هستی شناسی‌ای که ولایت‌فقیه برآن متکی است کمترین رَدّی از "ایرانیت" را نمی‌یابیم، حتی اگر در نگاهِ تحلیلیِ تاریخی (بدرستی) به آن رسیده باشیم که تشیع درتکوین تاریخی‌اش، اساسِ "ایرانی" داشت.
آن مغالطه‌ای که به این خطای داوری راه می‌برد فرض "شخص‌انگاری" یک سامان‌هستی‌شناختی است. یعنی که درست است که تکوین تشیع وامدار گرایشاتِ ضدِعرب موالیِ ایرانی بود، اما "تشیع" یک "شخص" نیست که هرجا پیداشد آن وامداریِ به "ایرانیت" را با خود حمل بکند. بلکه گاهی چون مورد صفویان آن را حمل میکند و گاهی چون بنیادگراییِ ولایت‌فقیه آن را حمل نمی‌کند.
در پایان می‌خواهم توجه‌ها را به این جلب کنم که بنیادگراییِ شیعی حاکم بر ایران، از چنان صورتبندیِ اندیشگیِ نادرستی استفاده ابزاری میکند تا با خاک در فهم‌ها پاشیدن، گرایشات ناسیونالیستی موجود در توده‌هایی از ایرانیان را همسویِ ماجراجویی‌های جهانی‌‌واتمی‌اش کند و آنان را نسبت به پیامدهای ایران‌ویرانگرِ حکومت‌شان کرخت‌وخاموش سازد.
احتمال دارد که این سرود را دانش‌آموختگان مبرز علوم سیاسی چون محمدجوادظریف یادِ بنیادگرایان مست داده باشند والا خود این‌جماعت از چنین ژرفاپیمایی‌های فکری‌‌ای آنقدر دورند که به سرِ‌خود نتوانند راه به چنین تبلیس‌ای بُرده باشند.