✳️شاعران رامشگر

🔷 در تمام ادوار تاریخی نوازندگان، خنیاگران و نقالان دوره‌گرد وظیفه‌ی سرگرم کردن و طربناکی مردم را به عهده داشتند.
مثلا خسرو پرویز به بزم می‌نشست و باربد و نکیسا آهنگ‌های خود را همراه با شعر می‌نواختند.
از داستان‌های شاهنامه برمی‌آید که چامه به آواز و همراهی ساز خوانده می‌شده و بیشتر ویژه‌ی مدح بوده‌است.

سرود دختر آسیابان در مدح بهرام گور، چامه‌ی دختر برزین در مدح همین شاه، چامه‌های آرزو دختر ماهیار گوهر فروش در ستایش پدرش و بهرام میهمان او از این گونه است.

اشعار فارسی دری غالبا در یکی از پرده‌های موسیقی خوانده می‌شده و خود شاعر که در موسیقی دست داشته شعرش را به آواز می‌خوانده و اگر از آواز و صدای خوش بی‌بهره بود می‌بایست «راوی» داشته باشد تا شعرش را به آواز بخواند.

  🔹رامشگران دوره‌گرد از مکانی به مکان دیگر رفته و اشعار حماسی و تغزلی محبوب مردم را به آواز می‌خوانده‌اند و آواز خود را با چنگ و بربط و رود همراهی می‌کرده‌اند. بیشتر شاعران ایران (البته جز کسانی مانند ناصر خسرو و ابن یمین و شبستری) وابسته به دربار و اشراف بوده‌اند و با پشتیبانی آن‌ها می‌توانستند هنرهای شاعری و موسیقی را_ که از نظر کیشداران وسیله‌ی لهو و لعب و مایه‌ی خسران دنیا و آخرت بود_ پیش ببرند و رونق بدهند.
مردم نیز به رامشگران علاقه داشتند و در جشن‌ها و روزهای شادی به اندازه‌ی امکان خود از هنرنمایی آنان لذت می‌بردند. 

بهرام گور زمانی که دید مردم فقیر از آواز رامشگران نصیبی ندارند فرمان داد ده هزار زن و مرد لوری بربط زن از هند آوردند تا برای آن‌ها رامشگری کنند. در نامه‌ی او به شنگل شاه هند آمده‌است:

از آن لولیان برگزین ده ‌هزار / نر و ماده بر زخم بربط سوار
که استاد بر زخم دستان بود/ ور آواز او رامش جان بود

این گونه کار و بار چنان رواج داشت که نویسندگان کتاب‌های آیین جهانداری و سیر‌الملوک، خود فصلی به آداب میگساری اختصاص می‌دادند چنان ‌که دانشمند دینداری مانند خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب اخلاق ناصری آورده‌است:

«در مجلس شراب به نزدیک افضل ابنای جنس خود نشیند،
از نشستن در کنار کسی که به سفاهت موسوم است احتراز کند، به حکایات ظریف و اشعار ملیح که با وقت و حال مناسبت داشته باشد مجلس خوش دارد، اگر مطرب بود در حکایت خوض نکند و باید که سخن بر ندیم قطع نکند. و باید که به هیچ حال چندان مقام نکند که مست گردد که در دین و دنیا هیچ چیز با مضرت‌تر از مستی نبود. پس اگر ضعیف شراب بود اندک خورد و یا ممزوج کند، یا از مجلس سبک‌تر برخیزد.»

(اخلاق ناصری، تصحیح مینوی، ص ۲۳۴)

🔹 در ایران اسلامی رامشگران و موسیقی‌دانان، علاوه بر دربار پادشاهان حامیانی در برخی خانقاه‌ها یافتند. این هنرمندان به بزم بزرگان فراخوانده می‌شدند
یا در خانقاه‌ها سماع صوفیان را همراهی می‌کردند و بر صدر می‌نشستند و قدر می‌دیدند.

حافظ نیز از همین رامشگران بود. مولوی هم از این دست بود ولی وضعیت او با حافظ فرق داشت.

البته دربار سلجوقی روم و وزیر این دربار، معین‌الدین پروانه، پشتیبان مولوی بودند ولی مولانا خود دم و دستگاه مرادی و قطبی داشت و رقص و سرود خانقاه او کانونی بود که دیگران را به نزد او می‌آورد و بزرگان دربار سلجوقیان در محضر مولانا حاضر می‌شدند و معین‌الدین پروانه به هنگام بر اسب نشستن مولانا برایش رکاب می‌گرفت.

طبیعی است که مجالس رقص و سماع و غزل‌خوانی مولوی، پسند زاهدان و فقیهان معاصرش نباشد و ایشان را به مخالفت با او بسیج کند. اما از آن‌جا که دربار سلجوقی آسیای صغیر از او حمایت می‌کرد کاری از مخالفان برنمی‌آمد و او همچنان به سرودخوانی و سماع خود ادامه می‌داد.

  به گفته‌ی افلاکی در مناقب‌العارفین:

«روزی در حضور مولوی بعضی علمای اصحاب در باب کتاب فتوحات مکی چیزی می‌گفتند که: عجب کتابی که اصلا مقصودش نامعلوم است و سرّ حکمت قایل نامفهوم، از ناگاه زکی قوّال از در درآمد و سرآغاز اسرار کرد. مولانا فرمود که حالیا فتوحات زکی بهْ از فتوحات مکی‌ست و به سماع شروع فرمود.

مولوی خود موسیقی‌دان بود و از جمله‌ی رامشگران به شمار می‌آمد اما این رامشگری برای مقاصد عرفانی مولانا بود.

❇️ عبدالعلی دستغیب، مستی شناسی حافظ، (انتشارات نوید شیراز، ۱۳۸۴، صص ۷۴ تا ۹۲،) با تلخیص و ویرایش

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan