دیشب کلیپی از ربنای استاد شجریان با همراهی سازهای ایرانی در صفحه‌ی رادیو دست‌نوشته‌ها دیدم که در آن تأکید بسیاری بر ارتباط ربنا با آواز برضاکِ ام‌کلثوم شده بود! فارغ از اشکال‌هایی که این کلیپ در ناهماهنگیِ نوازندگی‌ها با صدای ربنای استاد شجریان داشت و هم‌چنین اجرای فالشِ یکی از کسانی، که برضاک را بازخوانی کرده بود، متنی هم در آغاز کلیپ آمده بود: «استاد محمدرضا شجریان ربنا را در مقام راست و عجم خوانده‌است [که درست است]... قطعه‌ی معروفِ عربیِ برضاک یا خالقیِ ... ام‌کلثوم هم در همین مقام است». و متخصصان موسیقی ایرانی را هم گواه گرفته‌اند! بنده بسیار دوست دارم که با یکی از این متخصصان گفت‌وگو کنم. من پیش‌تر در این صفحه، یادداشت مفصلی درباره‌ی ربنا نوشته بودم و ماجرایش را مفصل توضیح داده‌ام (این‌جا و این‌جا بخوانید). دیگر توضیح نمی‌دهم و همین‌قدر بگویم که ربنا در راست و عجم است و برضاک در مقام «حجاز». زمان‌بندیِ ماجرا چنین است: ام‌کلثوم در سال ۱۹۴۴ (۱۳۲۲ خورشیدی) برضاک را در حجاز خواند. استاد شجریان در سال ۱۳۵۸، ربنا را بر اساس موازین و سنت قرآنی، در مقام‌های راست و عجم خواند. سال‌ها بعد استاد شجریان در مصاحبه‌ای از علاقه‌ی بسیارش به ام‌کلثوم و مصطفی اسماعیل گفت؛ اما هرگز نگفت که ربنا را از برضاک برگرفته‌است. احتمالاً سه یا چهار سال پیش، یک نفر این سه روی‌داد را دانسته یا نادانسته کنار هم گذاشت و مطلبی در جایی نوشت که این برضاکِ زیبایی که از ام‌کلثوم می‌شنوید، منبع الهام شجریان برای ربنا بوده‌است! و بدین‌گونه شمار بسیاری در شگفت شدند و از این‌که رازآلودیِ ربنا را متأثر از یک اثر زیرخاکیِ مصری دیدند، لذت بردند و بر شجریان و نبوغش درود فرستادند! بعد هم آمدند گفتند: بله دیگر، خود شجریان هم بارها (فقط یک بار بود!) گفته بود که از آوازهای ام‌کلثوم خوشش می‌آید، و این را هم از زبان شجریان افزودند که او خودش گفته که ربنا را از برضاک گرفته‌است! شماری شجریان‌ستیز هم از این دروغ و شایعه بهره بردند و در بوق‌وکرنا کردند که دیدید! ربنای شجریان هم مانند دیگر آثارش کپی‌برداری بوده‌است! واقعیت این است که شجریان حتی اگر ام‌کلثوم را هم نمی‌شناخت و نشنیده بود، باز هم ربنا را به همین شکل می‌خواند. چون این ربنا، سنت موسیقی قرآنی و عربی است و در انحصار کسی نیست. از سال‌ها پیش‌از ام‌کلثوم این مقام‌ها و نغمه‌ها خوانده می‌شد. اکنون بگذارید کمی از موسیقی عربی برای‌تان بگویم. مقام‌های عربی بدین‌صورت هستند که ما شماری مقام اصلی داریم (در شمارَش اختلاف‌نظر است) و هر مقام اصلی، شماری مقام فرعی دارد. جالب است که بسیاری از مقام‌های عربی، نام‌هایی ایرانی و فارسی دارند. مثلاً مقام رَست یا راست: که مقامی جدی و باوقار است و یکی از جاهایی که از آن بسیار استفاده می‌شود در گفتنِ اذان است که معروف‌ترینش در ایران، اذانِ استاد و قاری مصری، راغب مصطفی غَلْوَش است که آن را در ایران و برای شیعیان گفت. مقام‌های فرعیِ همین مقام راست به‌‌نام‌های زیر هستند: نیشابورَک، نوروزراست، سوزناک، سوزِ دل‌آرا، ماهور، دل‌نشین، نیشابورکِ راست، و اصفهان. نحوه‌ی تشکیل این مقام‌های فرعی هم بدین‌گونه است که فرضاً اگر مقام راست با مقام بیات ترکیب شود، نوروزراست ساخته می‌شود. و یا فرضاً اگر راست با حجاز ترکیب شود، مقام فرعی سوزناک به‌دست می‌آید. توضیحات رسمیِ موّالِ «برضاک یا خالقی» به‌‌زبان عربی را هم می‌توانید در این عکس ببینید که مقامِ این آواز را حجاز ذکر کرده‌است. حجاز، مقام تاریخیِ شبه‌جزیره‌ی عرب است و در ایران و موسیقی ایرانی هم خوانده می‌شود. از معروف‌ترین حجاز‌ها در سینما، موسیقی فیلم الرسالة (پیام) است که در ایران با نام محمد رسول‌اللّه شناخته می‌شود، به‌کارگردانیِ کارگردان سوری، مصطفی عَقّاد و به‌آهنگ‌سازیِ آهنگ‌ساز فرانسوی، موریس ژار. در پایان بگویم که به‌مناسبتِ ماه رمضان، همه‌ی قطعات قرآنی و مطالب مربوط به ماه رمضان، که پیش‌تر در کانال گذاشته بودم، را در فهرست زیر گرد آورده‌ام:
تلاوت مِنشاوی برای مادرم
نخستین رمضانی که مادر نبود
و اما ربنا: یک و دو
تلاوت الرحمنِ استاد شجریان
تلاوت جنیفر گراوت
فرازی استثنایی از شحات انور
نجاتم دِه، شحات انور
فرازی از محمود شحات انور
عبدالباسط و ام‌کلثوم
انسان در رنج
سه فراز از منشاوی و عِمران
چند فراز کم‌نظیر از مِنشاوی (الرّحمن)
رَست‌خوانیِ کم‌نظیر از منشاوی
یوسف‌وزلیخا: مصطفی اسماعیل
بازخوانیِ اسماءالحسنی از گروهی مصری
اجرای اصلیِ اسماءالحسنی
دعای سحرِ عباس صالحی
تصنیف زنان ازبکی برای ماه رمضان

@REsearchers
‌