کانت "مدرنیته" را به خروج انسان از "صغارت" تعبیر کرد؛ می‌توان این را به خروج انسان از "افسون‌اساطیر" هم تحویل نمود.
درمیان سنیان و شیعیان تعبیرِ "علی‌اللهی" بدفهمیده شد و این عجب نبود؛ انسان پیشامدرن بختی از "فهم‌دیگری" نداشت، او این در را خود به روی خود بسته بود!

آنچه به تخفیف و خوارداشت ذیل عنوان "علی‌اللهی" عنوان می‌شود، پوششی برای "نفهمیدن" آفاق فکر اساطیری" آنان است، فکری که تنها قدری رقیق‌ترش در تصوف و تشیع ما جاری است، آن هم به مثابه اندیشه‌ای بن‌مایه‌ای!
انسان پیشامدرن کوردلانه از مرزهای "هویت‌فرهنگی" خود صیانت می‌کند تا هر "دیگری"ای را با اقسام اَنگ‌ها از در براند.

علی‌ابن‌ابی‌طالب برای شیعیانِ متعارف، و برای متصوفه، و برای فرقه‌های مهجوری چون یارسان و نصیریان و علویان، یک "شخصیت‌تاریخی" نیست، درست به همان معنا که "مسیح" برای مسیحیان "شخصیت‌تاریخی" نیست، هرچند ایشان عیسای‌ناصره را شخصیت‌تاریخی می‌دانند. بی‌جهت نبود که درتاریخ تکوین ارتودوکسیِ کاتولیسیسم، بحث‌های الاهیاتیِ پیچیده و درازدامن‌ای درباره ربط بین "مسیح" و "عیسی" طرح گردید که موجد تنش‌های فکری عمده گردید تا مثلا مونوفیزیت‌ها و نسطوریان و آریان‌ها، و... و نیز گنوستیک‌ها از حوزه ارتودوکسی کاتولیک بیرون رانده شدند.

علی‌ابن‌ابی‌طالب‌ای که مولانا درباره‌اش می‌گوید "تا هست‌علی باشد و تا بود علی‌ بود" - و شیعیان را این سخنِ صوفیانه سخت خوش می‌آید - یک "لطیفه‌ربانی" است که واجد شانی کیهانی (cosmic) است، او "آدم"ای نیست که پسر ابوطالب باشد و به دست ابن‌ملجم به قتل رسیده‌باشد. این "لطیفه‌ربانی" یک نمودِ الوهی است که کاری سترگ با "رستگاری‌انسان" دارد، کاری که به بسی فراتر از جایگاه پیامبر اسلام می‌رود! پیامبراسلام جز خادمِ جزءای برای آن "علی" نیست!

در آن حدیث مشهور رمزآلود که منسوب به علی است و ایشان طی بیتی به حارث حمدانی از یاران "سرّی"اش می‌گوید:
"یا حارِ حمدان! من یَمُت، یَرَنی
مِن مومن او منافق قُبُلا!"
(ای حارث حمدان هرکه بمیرد، از باورمندان یا که فریبکاران، مرا پیشِ‌روی خویش خواهد دید!"
آشکارا بر شان و جایگاه، بل سرشت الوهیِ "علی" مهر تاکید می‌نهد.

برای فهم این غرایب و سردرگمی‌ها باید از افسون‌فرهنگ بیرون شد و نفوذ و بسط "گنوزیس" را در چنین صورتبندی‌هایِ آموزه‌ای دید، یک درونیِ فرهنگ شیعی یا یارسان یا که صوفی کمترین بختی از این "دیدن" ندارد.
در مقولات اندیشگی که در چشم‌اندازه‌‌های کلانِ تمدنی طرح می‌شوند، شاهد رودهای خروشانی از "طرحواره‌ها" هستیم که بر بسترهای باوری مختلف جاری شده و میلیون‌ها انسان را با جریان خروشان خود برده‌اند و می‌برند. این غرقگیِ خودخواسته، "معنابخش" زندگی و رنج‌ها و مرگ آنان است. خودِ آن غرقگانِ دیروز و امروز کمترین امکان فهمی نسبت به چند و چون‌ و چرایی این رودهای خروشان طرحواره‌ای اندیشگی ندارند، طالب‌اش نیز نیستند!
آن که بر نظرگاه بلند مُشرِف بر تکوین این رودهای خروشان ایستاده است، می‌تواند آن چند و چون و چرایی تکوین‌‌ها را ببیند.
اندیشه‌نقاد مدرن، آن ایستار بلندِ نظرگاهِ تمدنی است.