هر انسانی داستانی دارد که اگر آن را بشنوی، دیگر نمی‌توانی از او متنفر باشی.
اروین یالوم این جمله رو جایی توی تلگرام خوندم، و فارغ از اینکه واقعاً از یالوم باشه یا نه، مهم اینه که خوندنش احساس خوبی توی مخاطب ایجاد می‌کنه. چرا؟ چون داره می‌گه «ببین، اگه از من بدت می‌آد، دلیلش فقط و فقط اینه که منو خوب نمی‌شناسی، و اگه بیای بشینی سفرهٔ دلم رو برات باز کنم، اون‌موقع بهم حق خواهی داد و همهٔ کارهای بدی که کرده‌م برات موجه و معنادار می‌شه».
و کیه که بدش بیاد همهٔ رفتارهاش مقبول و موجه باشه؟ و اصلاً کیه که خودش رو توجیه نمی‌کنه و هر لحظه در حال دفاع پنهان و آشکار از خودش نیست؟ اصلاً «سوگیری تأییدی» کارش همینه که، با استفاده از مکانیزم‌های دفاعی، تو رو نسبت به خودت، تصمیماتت و رفتارهات مصمم کنه، و اگه این نباشه بقای انسان با خطر مواجه می‌شه. یعنی این هدیهٔ تکامل به نوع بشره که بتونه همهٔ رفتارهای خودش رو توجیه کنه، و از این زاویه اصلاً ویژگی بدی نیست. به همین دلیله که جملهٔ یالوم (یا جملهٔ هر کسی که هست) به مذاق ما خوش می‌آد، و گیرنده‌های لذتمون رو تحریک می‌کنه، و بین افراد دست‌به‌دست می‌شه، بدون اینکه یک سؤال مهم پرسیده بشه: «که چی؟!».
شیادیِ یالوم و امثال یالوم در اینه که بخش‌هایی از حکمت و اندیشه رو که ویژگیِ فست‌فودیِ بیشتری دارن بیرون می‌کشن، و تازه همون رو چند بار می‌جون که تا جای ممکن راحت‌الحلقوم بشه، و بعد با جذابیت تبلیغاتی وارد حلق مخاطبینشون می‌کنن، و با این کار تمام اعتبار اون حکمت اولیه رو هم به نام خودشون می‌زنن (و درواقع اون حکمت رو مضمحل می‌کنن). اما به مخاطب نمی‌گن که این بصیرتِ له‌شده و هزار بار جویده‌شده منشأش کجا بوده و اصلاً اولین بار چه کسی و در پاسخ به چه پرسشی بیانش کرده، چون اگه این‌ها رو توضیح بدن، دیگه محصولشون جذابیت کافی رو نداره و، به بیان دقیق‌تر، «نمی‌فروشه».
اما اون حکمت اولیه‌ای که این جمله ازش دراومده چیه؟ اندیشهٔ مدرن، یعنی از حدود قرن ۱۶ به بعد، بر این مبنا شکل گرفت که سیر شناختِ اشیا باید با سیرِ وجودشون یکی و منطبق باشه. یعنی چی؟ یعنی اگه ارسطو می‌گفت برای شناخت جهان باید از نزدیک‌ترین چیز شروع کنیم (مثلاً از مدادی که توی دستمونه) و بعد پله‌پله بریم عقب و از جنسش بپرسیم و از نوعش بپرسیم تا به علت‌های اولیه‌ش برسیم، فیلسوف‌های مدرن گفتن که نه‌خیر، این‌طوری نیست؛ نمی‌شه از تهِ ماجرا شروع کنی؛ باید از اول شروع کنی، و تا زمانی که کارت رو از «علت» شروع نکنی، نمی‌تونی واقعاً «معلول» رو بفهمی.
نگاه ارسطو به یک معنا تجربه‌گرایانه بود، و نگاه فیلسوف‌های مدرن به یک معنا عقل‌گرایانه به حساب می‌اومد. یعنی می‌گفتن مهم نیست که تجربه به ما می‌گه اولین چیزی که درکش می‌کنیم خود مداده؛ مهم اینه که عقل به ما می‌گه اول شیئی بوده به نام بذر گیاه، که رشد کرده و درخت شده، و بعد تنهٔ اون درختْ چوبی رو تشکیل داده که بعد با یه مواد دیگه‌ای ترکیب شده و بُرش خورده و همین‌طور الی آخر تا تبدیل شده به چیزی که بهش می‌گیم مداد.
حالا نتیجهٔ این نوع نگاه چیه؟ وقتی ماجرا رو از علت به معلول روایت کنی، دیگه اینکه اون مداد خوب می‌نویسه یا بد می‌نویسه از دایرهٔ توجهت خارج می‌شه، و درواقع اصلاً نمی‌تونی صفات «خوب» یا «بد» رو بهش اطلاق کنی، چون این‌ها هیچ معنایی ندارن جز اینکه چوبِ تشکیل‌دهنده مثلاً از درخت کاج بوده یا سرو. پس توجه و تمرکز شخصیِ تو از دایره بیرون می‌افته، و جای خودش رو به یک نگاه سراسربین و جنرال می‌ده که از همهٔ علت‌ها آگاهه. بنابراین قضاوت شخصیِ من و تو در این نگاه محلی از اعتبار نداره (چون مداد دیگه اونی که توی دست توئه نیست؛ مداد تبدیل می‌شه به یه چیزی مثل قاعده، یک «common notion»، که کلیت و عمومیت و، از همه مهم‌تر، ضرورت داره).
این‌جوری می‌شه که فیلسوفی مثل اسپینوزا می‌گه من «رفتار و امیال آدم‌ها رو همون‌جوری می‌بینم که خطوط و سطوح و اجسام رو». و وقتی قاعدهٔ ضرورت‌بخشِ این خطوط و سطوح و اجسام رو بفهمی، می‌تونی اشکال هندسی رو فهم کنی، و همون‌جوری که معنایی نداره از مثلث بدت بیاد و از دایره خوشت بیاد، رفتار و امیال انسان هم به همین ترتیب تحلیل می‌شن، و یعنی مورد قضاوت هنجاری قرار نمی‌گیرن. و مشخصه که این ایده از لحاظ برداشتی که توی مخاطب ایجاد می‌کنه چقدر متفاوته با دلالت نازل و کم‌ارزشی که جملهٔ یالوم (که خودش رو اسپینوزایی می‌دونه) داره؛ اولی بنیان‌های ساینس رو استوار می‌کنه، و دومی به درد استوری اینستاگرامی می‌خوره.
که اگر آن را بشنوی،
دیگر نمی‌توانی از او متنفر باشی.
اروین یالوم
این جمله رو جایی توی تلگرام خوندم، و فارغ از اینکه واقعاً از یالوم باشه یا نه، مهم اینه که خوندنش احساس خوبی توی مخاطب ایجاد می‌کنه. چرا؟ چون داره می‌گه «ببین، اگه از من بدت می‌آد، دلیلش فقط و فقط اینه که منو خوب نمی‌شناسی، و اگه بیای بشینی سفرهٔ دلم رو برات باز کنم، اون‌موقع بهم حق خواهی داد و همهٔ کارهای بدی که کرده‌م برات موجه و معنادار می‌شه».
و کیه که بدش بیاد همهٔ رفتارهاش مقبول و موجه باشه؟ و اصلاً کیه که خودش رو توجیه نمی‌کنه و هر لحظه در حال دفاع پنهان و آشکار از خودش نیست؟ اصلاً «سوگیری تأییدی» کارش همینه که، با استفاده از مکانیزم‌های دفاعی، تو رو نسبت به خودت، تصمیماتت و رفتارهات مصمم کنه، و اگه این نباشه بقای انسان با خطر مواجه می‌شه. یعنی این هدیهٔ تکامل به نوع بشره که بتونه همهٔ رفتارهای خودش رو توجیه کنه، و از این زاویه اصلاً ویژگی بدی نیست. به همین دلیله که جملهٔ یالوم (یا جملهٔ هر کسی که هست) به مذاق ما خوش می‌آد، و گیرنده‌های لذتمون رو تحریک می‌کنه، و بین افراد دست‌به‌دست می‌شه، بدون اینکه یک سؤال مهم پرسیده بشه: «که چی؟!».
شیادیِ یالوم و امثال یالوم در اینه که بخش‌هایی از حکمت و اندیشه رو که ویژگیِ فست‌فودیِ بیشتری دارن بیرون می‌کشن، و تازه همون رو چند بار می‌جون که تا جای ممکن راحت‌الحلقوم بشه، و بعد با جذابیت تبلیغاتی وارد حلق مخاطبینشون می‌کنن، و با این کار تمام اعتبار اون حکمت اولیه رو هم به نام خودشون می‌زنن (و درواقع اون حکمت رو مضمحل می‌کنن). اما به مخاطب نمی‌گن که این بصیرتِ له‌شده و هزار بار جویده‌شده منشأش کجا بوده و اصلاً اولین بار چه کسی و در پاسخ به چه پرسشی بیانش کرده، چون اگه این‌ها رو توضیح بدن، دیگه محصولشون جذابیت کافی رو نداره و، به بیان دقیق‌تر، «نمی‌فروشه».
اما اون حکمت اولیه‌ای که این جمله ازش دراومده چیه؟ اندیشهٔ مدرن، یعنی از حدود قرن ۱۶ به بعد، بر این مبنا شکل گرفت که سیر شناختِ اشیا باید با سیرِ وجودشون یکی و منطبق باشه. یعنی چی؟ یعنی اگه ارسطو می‌گفت برای شناخت جهان باید از نزدیک‌ترین چیز شروع کنیم (مثلاً از مدادی که توی دستمونه) و بعد پله‌پله بریم عقب و از جنسش بپرسیم و از نوعش بپرسیم تا به علت‌های اولیه‌ش برسیم، فیلسوف‌های مدرن گفتن که نه‌خیر، این‌طوری نیست؛ نمی‌شه از تهِ ماجرا شروع کنی؛ باید از اول شروع کنی، و تا زمانی که کارت رو از «علت» شروع نکنی، نمی‌تونی واقعاً «معلول» رو بفهمی.
نگاه ارسطو به یک معنا تجربه‌گرایانه بود، و نگاه فیلسوف‌های مدرن به یک معنا عقل‌گرایانه به حساب می‌اومد. یعنی می‌گفتن مهم نیست که تجربه به ما می‌گه اولین چیزی که درکش می‌کنیم خود مداده؛ مهم اینه که عقل به ما می‌گه اول شیئی بوده به نام بذر گیاه، که رشد کرده و درخت شده، و بعد تنهٔ اون درختْ چوبی رو تشکیل داده که بعد با یه مواد دیگه‌ای ترکیب شده و بُرش خورده و همین‌طور الی آخر تا تبدیل شده به چیزی که بهش می‌گیم مداد.
حالا نتیجهٔ این نوع نگاه چیه؟ وقتی ماجرا رو از علت به معلول روایت کنی، دیگه اینکه اون مداد خوب می‌نویسه یا بد می‌نویسه از دایرهٔ توجهت خارج می‌شه، و درواقع اصلاً نمی‌تونی صفات «خوب» یا «بد» رو بهش اطلاق کنی، چون این‌ها هیچ معنایی ندارن جز اینکه چوبِ تشکیل‌دهنده مثلاً از درخت کاج بوده یا سرو. پس توجه و تمرکز شخصیِ تو از دایره بیرون می‌افته، و جای خودش رو به یک نگاه سراسربین و جنرال می‌ده که از همهٔ علت‌ها آگاهه. بنابراین قضاوت شخصیِ من و تو در این نگاه محلی از اعتبار نداره (چون مداد دیگه اونی که توی دست توئه نیست؛ مداد تبدیل می‌شه به یه چیزی مثل قاعده، یک «common notion»، که کلیت و عمومیت و، از همه مهم‌تر، ضرورت داره).
این‌جوری می‌شه که فیلسوفی مثل اسپینوزا می‌گه من «رفتار و امیال آدم‌ها رو همون‌جوری می‌بینم که خطوط و سطوح و اجسام رو». و وقتی قاعدهٔ ضرورت‌بخشِ این خطوط و سطوح و اجسام رو بفهمی، می‌تونی اشکال هندسی رو فهم کنی، و همون‌جوری که معنایی نداره از مثلث بدت بیاد و از دایره خوشت بیاد، رفتار و امیال انسان هم به همین ترتیب تحلیل می‌شن، و یعنی مورد قضاوت هنجاری قرار نمی‌گیرن. و مشخصه که این ایده از لحاظ برداشتی که توی مخاطب ایجاد می‌کنه چقدر متفاوته با دلالت نازل و کم‌ارزشی که جملهٔ یالوم (که خودش رو اسپینوزایی می‌دونه) داره؛ اولی بنیان‌های ساینس رو استوار می‌کنه، و دومی به درد استوری اینستاگرامی می‌خوره.
@RevenantPhaeton