آبهای زیرزمینی از شکوه تا افول

عامل آب و آبیاری یکی از اصلی ترین کلیدهای فهم و درک جامعه روستایی ایران است. نظام آبیاری مجموعه از روابط تولیدی و اجتماعی پیچیده ای در روستاها رقم زده که تا به امروز نیز ادامه دارد. مطالعه تاریخ اجتماعی ایران نشان میدهد که انواع مالکیت تا قبل از اصلاحات ارضی شبکه پیچیده ای از روابط ایجاد کرده و تفاوتهای زیادی در عرف با هم داشتند، اما در همه این روابط « آب» محور وفاق اجتماعی و سازگاری مردم بوده و آنها با آب پیوند عاطفی و اجتماعی داشتند که آنها را برای ادامه حیات دور هم جمع کرده و با مشارکت جمعی مبتنی بر آب روزگار می گذراندند.

سیستم بنه یکی از قابل توجه ترین این وفاق اجتماعی و مشارکت اقتصادی بود. بنه یک نوع سازگاری با اقلیم و کم آبی در شرایط سخت فلات کم آب ایران بود ه و بیشتر در شرق ایران گسترش داشت.

مثلا سیستم بنه مبتنی بر مشارکت، همکاری و تنیدگی فرهنگی و خویشاوندی بود و سازگاری با کم آبی ایجاب می کرد که چنین سازماندهی شکل گیرد. چرا که نظام آبیاری طوری بود که به دلیل عدم دسترسی به فناوری هایی که آب را را راحت به مزارع برساند یا قنات را لایه روبی کند ، همه باید مشارکت می کردند تا آب رسانی معیشتشان را تامین کند. بنه نیز قواعد و سلسله مراتب خود را داشت با این که در آن تقسیم کار و منافع عادلانه نبود، اما همه افراد تحت بنه حتی ضعیف ترین ها نیز تحت حمایت بوده و بنه یک تامین اجتماعی و اقتصادی برای افراد داشت که بعد از اصلاحات ارضی به دلیل خودمحوری و گسست روابط و شبکه های ارتباطی از دست رفت.


از 1326 تا 1336 کم کم دریلهای چاه کنی و ماشین آلات مختلف بدون تشریفات گمرکی تحت عنوان فناوری وارد ایران شد. این ابزار ابتدا برای دهقانان ایرانی جذاب نبود و از آن استقبال نشد اما کم کم جای خود را باز کرد. نکته مهم و قابل توجه و تامل این است که ورود فناوری آب مانند بقیه فناوری ها در ایران با مساله تاخر فرهنگی روبرو شد. تاخر فرهنگی یعنی ورود تکنولوژی بدون آمادگی جامعه برای پذیرش آن. این مساله باعث شد که کل آینده آبهای زیرزمینی در ایران به خطر بیفتد.

با کشف این مساله که با دریلهای چاه کنی و پمپهای آب به راحتی می توان به آبهای زیر زمینی دست یافت موجب شد که قداست و ارزش آب کمرنگ شده و آب که پیش از این با فرهنگ و جامعه رابطه و پیوند محکم و مسئولانه ای داشت کم کم گسسته شود و موجب تغییر نگرش «مشارکتی» به «هرکسی برای خود» شده و آب و آبیاری که امر اجتماعی و فرهنگی مبتنی بر مشارکت و مسئولیت پذیری و کنشی برای منافع جمعی بود، به امری فردی و سودجویی فردی تبدیل و پیوند محکم و مسئولانه آب و مردم گسسته شد.

از همین زمان امور آب از دست جامعه محلی و خردجمعی حاکم بر آن خارج شده و به دست دولت و مدیریت انحصاری مهندسان افتاد. در نتیجه رویکرد اجتماعی آب حذف و
ارتباط انسانی آن با جامعه نادیده گرفته شد. سلطه نگرش سازه سازان بر نگرشهای اجتماعی نیر غلبه کرده و سیستم های اجتماعی و وفاق مبتنی بر آب فروپاشیده و فراموش شدند.

به دلیل یک بعدی شدن مدیریت آب و حذف مشارکت مردم و سوادآبی از نظام حکمرانی آب نه تنها بهره برداران بی سواد و کم سواد؛ بلکه حتی نظریه پردازان اقتصادی و سیاستمداران هم پنداشتند که منابع آب نامحدود است و از این رو علاوه بر نفوذ نگرشهای غلط درباره آبهای زیرزمینی؛ تدوین قوانین جدید نیز تحت تاثیر تکنولوژی جدید قرار گرفت. سیاستگذاران با این نگرش کاملا اشتباه بار توسعه کشور را بر دوش ناتوان کشاورزی و منابع محدود آب کشور نیمه خشک ایران گذاشته و به برداشت بیشتر تشویق می نمودند. در مجموع این عوامل موجب شد که بیش از پیش پیوند اجتماعی و فرهنگی میان مردم و آب را قطع گردد.

در سیاستگذاری جدید سیستم مشارکتی کاملا حذف و سیستم دستوری جایگزین شد. سدسازی سیاست اصلی و ابخوانها و آب‌های زیرزمینی به حاشیه رانده شد. این سیاست و پیامدهای آن تا کنون ادامه داشته وضعیت آبخوانها و آب‌های زیرزمینی به وضعیت بحرانی رسیده است. با این حال هنوز سدسازی سیاست اصلی حکمرانی آب است و آب‌های زیرزمینی همچنان در حاشیه مانده، هرچند در آینده ای نچندان دور همه مردمی که در تصمیم‌گیری‌های فاجعه بار مداخله ای نداشته اند نیز با فجایع ناشی از آن از جمله تنش آبی فراگیر و فرونشست زمین دست و پنجه نرم خواهند کرد./ مهتا بذرافکن

🆔 ✔️ @WwaterAction 👩‍🌾