قحطی بزرگ؛ افسانه یا واقعیت
یکی از مسائل و چالش‌های دقیق علمی و بی‌طرف در ایران مسائل و موضوعاتی است که تبدیل به هنجارهای مورد استفاده توسط برخی جریان‌های سیاسی می‌شوند ازاین‌رو پرداختن دقیق و بی‌طرفانه به آن‌ها برای کشف علل و عوامل دخیل در آن بسیار دشوار است؛ زیرا محقق و پژوهشگر به‌جای تمایلات سیاسی خود می‌بایست متغیرهای اصلی را مورد تحقیق و بررسی قرار دهد و در این راه جریان‌های سیاسی منتفع ممکن است حملات خود را علیه پژوهش نقادانه و علمی افزایش دهند.
خطر چنین رویه این است که از موضوعات و رویدادها بهره‌برداری مبتنی بر انتفاع می‌شود و ازاین‌رو انتفاع جریان‌های سیاسی و یا جریانی خاص به‌جای ریشه‌یابی علل و عوامل ماجرا مطرح می‌شوند و درنتیجه علل و عوامل اصلی در گردوغبار تبلیغات و پروپاگاندا پنهان شده و به‌جای خود باقی خواهند ماند و در مواقع دیگر فاجعه‌ای دیگر خواهند آفرید.
یکی از مسائل و موضوعات جنجالی در تاریخ معاصر ایران رخ داده به قحطی بزرگ معروف است؛ برای ریشه‌یابی این فاجعه نیاز به بررسی دقیق و در نظر گرفتن متغیرهای متعددی است که پژوهشگر را به علل اصلی رهنمون سازد و درس‌هایی را برای ایران امروز فراهم کند.
برای شناخت ریشه‌های اصلی بروز قحطی و فهم آمار و ابعاد متفاوت آن می‌بایست به اواخر دوره پادشاهی صفویه شروع شود. در اواخر دوره‌ی پادشاهی صفوی کم‌کم الگوی اقتصاد معیشت محور ایران به اقتصاد تجاری و پولی تبدیل شد و ازاین‌رو صادرات محصولات تجاری از ایران به اروپا از طریق عثمانی موجب می‌شد تورم اروپا و عثمانی وارد ایران شود و علاوه بر این محصولات کشاورزی معیشتی کم‌کم جای خود را به محصولات کشاورزی تجاری دادند و ازاین‌رو با بروز هر خشک‌سالی، قحطی‌های سریالی متعددی در ایران روی داده است.
در دوره‌ی زندیه بر اثر خشک‌سالی یک قحطی بزرگ به وجود درآمد که کریم‌خان زند از طریق گشودن درهای سیلوهای حکومتی و قرار دادن غله در اختیار مردم موجب عدم بروز فاجعه گسترده شد. علاوه بر آن در دوره ناصرالدین‌شاه و بین سال‌های ۱۸۶۹ تا ۱۸۷۲ بر اثر خشک‌سالی دیگری قحطی گسترده‌ای پدید آمد که این قحطی را قحطی بزرگ می‌نامند.
تغییر الگوی معیشت محور ایران به الگوی اقتصاد تجاری موجب شد که ایران در سال ۱۹۱۴ برای نخستین بار وارد کننده گندم شود و بلافاصله پس‌ازاینکه ایران به واردکننده گندم تبدیل شد، در سال ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ خشک‌سالی گسترده‌ای در ایران پدید آمد که موجب شد همان مقدار اندک تولید کشاورزی معیشتی نیز با چالش مواجه شود.
با کشیده شدن جنگ جهانی اول به ایران طبیعتاً عامل جنگ نیز بر عوامل پیشین افزوده شد؛ درحالی‌که کشور واردکننده گندم شده و خشک‌سالی تولید مقدار اندک محصولات کشاورزی معیشتی را با چالش مواجه کرده است؛ همان مقدار اندک نیز می‌بایست میان اشغالگران و مردم ایران تقسیم شود و بدیهی است که بر شدت قحطی افزوده خواهد شد.
اما سؤال اصلی این است که چقدر از جمعیت ایران جان خود را از دست دادند؟ و آیا تنها قحطی را می‌توان عامل این تلفات دانست یا خیر؟
افزایش تلفات در زمستان سال ۱۹۱۸ آغاز و تا سال ۱۹۱۹ ادامه داشت. در این دوره آنفولانزای اسپانیایی یک‌سوم جمعیت جهان را از بین برد و علاوه بر آن شیوع تیفوس روسی نیز موجب مرگ‌ومیر فراوانی در خود روسیه و نواحی شمالی ایران گردید. که در اثر تغییر الگوی اقتصادی و همچنین خشک‌سالی سال ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ ایجاد شده بود با خرید غله توسط کارگزاران ایرانی بریتانیا و همچنین راه‌بندان روس‌ها در شمال خراسان و مصادره‌ی آذوقه‌ی مردم شدت یافت.
محمدقلی مجد در کتابی به نام قحطی بزرگ از میان عوامل گوناگون تنها به یک عامل بسنده کرده و سایر عوامل را در زیر آمار و ارقام ناصحیح پنهان کرده است. بر اساس کتاب مجد ۹ میلیون نفر از جمعیت ایران جان خود را از دست دادند درحالی‌که جمعیت ایران در دوره مورد نظر ۱۰ میلیون نفر بوده است و با از بین رفتن جمعیت ۹ میلیون نفری پاسخ به این سؤال جدی است که چگونه جمعیت فعال ایران در سال ۱۹۴۰ به ۴۰ میلیون نفر رسیده است؟ رشد جمعیت ایران طبیعتاً با جمعیت باقی‌مانده یک میلیونی در این دوره‌ی کوتاه میسر نخواهد بود.
علاوه‌براین، مجد به نقش شاه قاجار و احتکار غله توسط وی اشاره‌ای نمی‌کند؛ در این بحران انبار شاهی از غله پر بود اما احمدشاه به‌رغم توصیه‌های مشاوران و نزدیکانش حاضر نبود غله را در اختیار مردم قرار دهد و کاری که برخلاف اقدام کریم‌خان زند بود.
مجدد همچنین به اسنادی اشاره می‌کند که هرگز به آن‌ها دسترسی نداشته است و بر اساس اتفاق‌نظر سند پژوهان و مورخان، آمار اعلام شده در کتاب مجد محل ایراد بزرگی است.
اگر به رگه‌هایی که مجد با فرمانفرماییان و خاندان قاجار دارد توجه شود مشخص می‌شود کتاب مجد برگ برنده‌ای برای تطهیر شاهان قاجار و رفع مسئولیت آن‌ها است.
ادامه‌ی مطلب
✅ @karkhone
یکی از مسائل و چالش‌های دقیق علمی و بی‌طرف در ایران مسائل و موضوعاتی است که تبدیل به هنجارهای مورد استفاده توسط برخی جریان‌های سیاسی می‌شوند ازاین‌رو پرداختن دقیق و بی‌طرفانه به آن‌ها برای کشف علل و عوامل دخیل در آن بسیار دشوار است؛ زیرا محقق و پژوهشگر به‌جای تمایلات سیاسی خود می‌بایست متغیرهای اصلی را مورد تحقیق و بررسی قرار دهد و در این راه جریان‌های سیاسی منتفع ممکن است حملات خود را علیه پژوهش نقادانه و علمی افزایش دهند.
خطر چنین رویه این است که از موضوعات و رویدادها بهره‌برداری مبتنی بر انتفاع می‌شود و ازاین‌رو انتفاع جریان‌های سیاسی و یا جریانی خاص به‌جای ریشه‌یابی علل و عوامل ماجرا مطرح می‌شوند و درنتیجه علل و عوامل اصلی در گردوغبار تبلیغات و پروپاگاندا پنهان شده و به‌جای خود باقی خواهند ماند و در مواقع دیگر فاجعه‌ای دیگر خواهند آفرید.
یکی از مسائل و موضوعات جنجالی در تاریخ معاصر ایران رخ داده به قحطی بزرگ معروف است؛ برای ریشه‌یابی این فاجعه نیاز به بررسی دقیق و در نظر گرفتن متغیرهای متعددی است که پژوهشگر را به علل اصلی رهنمون سازد و درس‌هایی را برای ایران امروز فراهم کند.
برای شناخت ریشه‌های اصلی بروز قحطی و فهم آمار و ابعاد متفاوت آن می‌بایست به اواخر دوره پادشاهی صفویه شروع شود. در اواخر دوره‌ی پادشاهی صفوی کم‌کم الگوی اقتصاد معیشت محور ایران به اقتصاد تجاری و پولی تبدیل شد و ازاین‌رو صادرات محصولات تجاری از ایران به اروپا از طریق عثمانی موجب می‌شد تورم اروپا و عثمانی وارد ایران شود و علاوه بر این محصولات کشاورزی معیشتی کم‌کم جای خود را به محصولات کشاورزی تجاری دادند و ازاین‌رو با بروز هر خشک‌سالی، قحطی‌های سریالی متعددی در ایران روی داده است.
در دوره‌ی زندیه بر اثر خشک‌سالی یک قحطی بزرگ به وجود درآمد که کریم‌خان زند از طریق گشودن درهای سیلوهای حکومتی و قرار دادن غله در اختیار مردم موجب عدم بروز فاجعه گسترده شد. علاوه بر آن در دوره ناصرالدین‌شاه و بین سال‌های ۱۸۶۹ تا ۱۸۷۲ بر اثر خشک‌سالی دیگری قحطی گسترده‌ای پدید آمد که این قحطی را قحطی بزرگ می‌نامند.
تغییر الگوی معیشت محور ایران به الگوی اقتصاد تجاری موجب شد که ایران در سال ۱۹۱۴ برای نخستین بار وارد کننده گندم شود و بلافاصله پس‌ازاینکه ایران به واردکننده گندم تبدیل شد، در سال ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ خشک‌سالی گسترده‌ای در ایران پدید آمد که موجب شد همان مقدار اندک تولید کشاورزی معیشتی نیز با چالش مواجه شود.
با کشیده شدن جنگ جهانی اول به ایران طبیعتاً عامل جنگ نیز بر عوامل پیشین افزوده شد؛ درحالی‌که کشور واردکننده گندم شده و خشک‌سالی تولید مقدار اندک محصولات کشاورزی معیشتی را با چالش مواجه کرده است؛ همان مقدار اندک نیز می‌بایست میان اشغالگران و مردم ایران تقسیم شود و بدیهی است که بر شدت قحطی افزوده خواهد شد.
اما سؤال اصلی این است که چقدر از جمعیت ایران جان خود را از دست دادند؟ و آیا تنها قحطی را می‌توان عامل این تلفات دانست یا خیر؟
افزایش تلفات در زمستان سال ۱۹۱۸ آغاز و تا سال ۱۹۱۹ ادامه داشت. در این دوره آنفولانزای اسپانیایی یک‌سوم جمعیت جهان را از بین برد و علاوه بر آن شیوع تیفوس روسی نیز موجب مرگ‌ومیر فراوانی در خود روسیه و نواحی شمالی ایران گردید. که در اثر تغییر الگوی اقتصادی و همچنین خشک‌سالی سال ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ ایجاد شده بود با خرید غله توسط کارگزاران ایرانی بریتانیا و همچنین راه‌بندان روس‌ها در شمال خراسان و مصادره‌ی آذوقه‌ی مردم شدت یافت.
محمدقلی مجد در کتابی به نام قحطی بزرگ از میان عوامل گوناگون تنها به یک عامل بسنده کرده و سایر عوامل را در زیر آمار و ارقام ناصحیح پنهان کرده است. بر اساس کتاب مجد ۹ میلیون نفر از جمعیت ایران جان خود را از دست دادند درحالی‌که جمعیت ایران در دوره مورد نظر ۱۰ میلیون نفر بوده است و با از بین رفتن جمعیت ۹ میلیون نفری پاسخ به این سؤال جدی است که چگونه جمعیت فعال ایران در سال ۱۹۴۰ به ۴۰ میلیون نفر رسیده است؟ رشد جمعیت ایران طبیعتاً با جمعیت باقی‌مانده یک میلیونی در این دوره‌ی کوتاه میسر نخواهد بود.
علاوه‌براین، مجد به نقش شاه قاجار و احتکار غله توسط وی اشاره‌ای نمی‌کند؛ در این بحران انبار شاهی از غله پر بود اما احمدشاه به‌رغم توصیه‌های مشاوران و نزدیکانش حاضر نبود غله را در اختیار مردم قرار دهد و کاری که برخلاف اقدام کریم‌خان زند بود.
مجدد همچنین به اسنادی اشاره می‌کند که هرگز به آن‌ها دسترسی نداشته است و بر اساس اتفاق‌نظر سند پژوهان و مورخان، آمار اعلام شده در کتاب مجد محل ایراد بزرگی است.
اگر به رگه‌هایی که مجد با فرمانفرماییان و خاندان قاجار دارد توجه شود مشخص می‌شود کتاب مجد برگ برنده‌ای برای تطهیر شاهان قاجار و رفع مسئولیت آن‌ها است.
ادامه‌ی مطلب
✅ @karkhone
1 comment
F
خونده بودم جمعیت ایران پیش از شروع قحطی بزرگ، ۲۰ میلیون نفر بوده. که در طول دوره‌ی قحطی، ۹ میلیون نفر جان خودشون رو از دست دادند😔
1
Log in to comment