گفته میشود پدر سییِس در مجلس مؤسسانِ فرانسه موفق شد از طریق مبنا قرار دادن اعلامیّهٔ حقوق ایالات متّحدهٔ آمریکا، دموکراسی و حقوق طبیعی را ترکیب کند. اینکه چقدر موفق بود موضوع بحث من اینجا نیست، اما نتیجهٔ تلاش سییِس یک معنای بسیار مهم داشت: دموکراسی داریم ولی تا آنجا که حقوق طبیعی اجازه میدهد. دموکراسی حق ندارد به حقوق طبیعی دستدرازی بکند.
ایرانیها در مشروطه امثال پدر سییِس نداشتند، یعنی نمیتوانستند داشته باشند. نهایت زوری که نخبهٔ ایرانی از مستشارالدوله، فروغی و... میتوانست و میتواند بزند تا بنیادهای عصر جدید را بفهمد، برداشتی وطنی از نظریهٔ «قرارداد» روسو بود [و الان هم که عمدتاً درگیر ایدئولوژیهای قرن بیستویکمیاند)، به عنوان تالیِ آن وهم قرن نوزدهمی که هر چی دانشجوی بااستعداد و نخبه بود باید به «فرانسه» اعزام میشد. قانون اساسی مشروطهء ایران (۱۹۰۷) روی مبانی پوزیتیویسمِ حقوقی بنا شده و نه «حق طبیعی». یعنی حتی اصول حقوق طبیعیِ قانون اساسی فرانسه را هم نگرفت، و به قول فرنگیها، در پیروی از روح روسویی انقلاب فرانسه، از پاپ کاتولیکتر بود. من فکر میکنم شاید اصلاً به همین دلیل سراغ قانون اساسیِ فرانسه نرفتند، بلکه قانون اساسیِ بلژیک را ترجمه کردند.
ناشی دانستن قدرت از مردم همان اندازه ابلهانه است که صرف قدرت را منبعِ مشروعیّتِ حق بدانیم. این دیدگاه مرتجعی سوئیسی مثل هالر بود با این تفاوت که برعکس روسو که مشروعیّتِ حق را در قدرت مردم میدید، هالر آن را در قدرت شاه میدید.* هگل با هر دوی آنها مخالف بود، هم با دموکراسیِ روسویی، هم با سلطنت هالری. هگل نوعی سلطنت مشروطه را صورتبندی کرد که در آن منبعِ مشروعیّتِ حق، «عقل» است. عمدهٔ حقوقدانان عصر جدید بدون درک درستی از مفهوم هگلی عقل، تنقیح «حقوق طبیعی» از عقل را به گمان خود زیر سئوال بردند، هگل ولی هنوز زنده است، و تازه دارد رنسانسی در مفهومِ حق در دپارتمانهای فلسفهٔ حقوق و حقوق عمومی به پا میکند.
* اگر توکویل بود میپرسید به من بگویید اگر ناشی شدن قدرت از مردم بدان مشروعیّت میدهد و تبدیل به «حق»اش میکند، این چه فرقی با این دارد که حق مشروعیّتاش را از صرف قدرتِ شاه بگیرد؟ آیا وقتی یک نفر میشود یک میلیون نفر، آنها یک میلیون یک نفر نیستند؟ یک میلیون شدنشان به آنها «حق» میدهد؟
هگل ولی هنوز زنده است، و تازه دارد رنسانسی در مفهومِ حق در دپارتمانهای فلسفهٔ حقوق و حقوق عمومی به پا میکند؛ تیپیکال مداحی های هگلی و رمالی های ایمانی. فقط موندم فاز شما چیه که این قسم هگلیات رو کنار مطالب لیبرال و لیبرتارین پروموت میکنید
نکته خوبی میبود اگر با تعمیمهای بیحساب و کتاب و غلوهای معمول ایمانیوار همراه نمیشد و تهش هم با این حاشیه پررنگ از کانون توجه در نمیاومد. ایمانی از جهتی خوبه که یه چاله تاریخی رو برجسته میکنه که روشنفکران گذشته ما توش افتادن، ولی این کار رو از ته چاه هگلی میکنه، که باعث میشه بپرسیم تو که اینقدر خوب این ذره کاه رو در چشم دیگران تشخیص دادی، چرا اون الوار رو از چشم خودت در نمیاری.
چشم خودت در نمیاری.