پرویز ناتلخانلری از روشنفکران و ادیبان برجسته ایرانی در دهه ۳۰ و ۴۰ خورشیدی بود. زمانی که در دهه ۴۰ آهنگ توسعه ایران رشدی شتابان به خود میگیرد محمدرضاشاه از لزوم توسعه آموزش عالی و دانشگاهها در کشور میگوید. ناتلخانلری در نشریه «سخن» از این تصمیم شاه انتقاد میکند. به گفته سرکوهی: «خانلری در سرمقاله مجله سخن با انتقاد از برنامه شاه نوشت که بودجه اندک آن روزگار را باید بیشتر به سوادآموزی عمومی و تاسیس مدرسه در روستاها و شهرستانهای کوچک اختصاص داد و کمبود معلم را با طرحی ابتکاری جبران کرد، چرا که ارتقاء فرهنگی و توسعه سیاسی و اقتصادی در جامعهای با اکثریت بیسواد ممکن نیست.»
این انتقاد به دید شاه میرسد؛ شاه «اسدالله علم» را نزد خانلری میفرستد و درباره «طرح ابتکاری» او میپرسد. خانلری طرح «سپاه دانش» را پیشنهاد میکند تا جوانان دیپلمه ایرانی به جای تلفکردن عمر خود در سربازی اجباری، به عنوان معلم به روستاها و مناطق محروم بروند و پسران و دختران آن مناطق را باسواد سازند. این طرح با استقبال شخص محمدرضاشاه روبرو میشود و به خانلری پیشنهاد میدهد که خود او مجری این طرح شود و برای اجراییسازی آن پست وزارت فرهنگ در دولت اسدالله علم را بپذیرد و اینگونه است که یکی از منتقدان سیاست آموزشی شاه به وزارت فرهنگ میرسد تا ایده خود را پیاده کند.
فرج سرکوهی مینویسد: « به این ترتیب میلیونها کودک روستایی که با طرح خانلری به مدرسه رفتند، وام مردی را به گردن دارند که علائق شعری و علمی خود را رها کرد تا مدرسه را به روستاها ببرد. جمهوری اسلامی به پاداش ارائه و اجرای این طرح خانلری را زندانی و منزوی کرد و از دانشگاه راند.»
«علی پورسلیمان» سردبیر سایت «صدای معلم»، در مقالهای در ۵ شهریور ۱۴۰۰ مینویسد:
«اگر این روایت مقرون به یقین باشد میتوان اینگونه نتیجهگیری کرد که "منتقد" وضعیت موجود در زمان حاکمیت پیش از انقلاب اسلامی به مقام وزارت میرسد. بالاترین مقام یک کشور حرفی میزند و شهروندی سخنان او را نقد کارشناسی میکند. نظام مستقر سخن او را میشنود. حال این وضعیت را مقایسه کنید با دورانی که در آن به سر میبریم. بارها شنیده و دیدهام، فردی که حتی میخواهد یک پست ساده در سیستم اداری آموزش و پرورش بگیرد صرفا به خاطر یک انتقاد ساده و یا نوشتن یک یادداشت انتقادی در فرایند "استعلام" او را رد کردهاند. نتیجه چه خواهد بود؟ بدیهیترین و مستقیمترین نتیجه چنین فضایی تمایل کلی نظام مستقر به سمت "کوتولگی" و بر مسند نشستن شبه مدیران بیسواد، محافظهکار، متملق و ریاکار خواهد بود.»
مطلب کامل را اینجا بخوانید:
https://tavaana.org/fa/Parviz_Khanlari@Tavaana_TavaanaTech