زبان و تفکر

آیا شما نیز هم‌چون بیشترِ مردم با خودتان صحبت می‌کنید؟ همه ما هنگام تفکر، خیال‌بافی، تصمیم‌گیری، حل مسئله یا کنترل هیجانات واردِ نوعی گفتگوی درونی می‌شویم. روان‌شناس روسی، لِو ویتگوتسکی بود که ایده‌ی گفتگوی درونی را معروف کرد. او دریافت که گفتگوی درونی رسمی و صلب نیست و دوست داشت بداند که کودکان در طی رشدِ قوایِ عقلی چگونه گفتگوی درونی را کسب و استفاده می‌کنند. آن‌گونه که اولیور ساکس در کتابِ "دیدن صداها" شرح می‌دهد، کودک از طریقِ گفتگوی درونی است که مفاهیم و معانی خود را می‌بالد، هویتِ خود را کسب می‌کند و سرانجام جهانِ خود را می‌سازد.
بسیاری از روان‌شناسان و بزرگانِ علوم اعصاب تائید می‌کنند که ظرفیت انسان برای زبان، عاملِ کلیدی در طبیعتِ پیچیده، غنی و منحصر به فرد آدمی است. اما دیگرانی هستند که مخالف‌اند و شناخت را مستقل از زبان می‌دانند. استدلالِ رایج‌شان نیز این است که کر و لال‌ها فاقد آگاهی نیستند. اما تواناییِ تکلم خودش عامل کلیدی نیست بلکه آن‌چه زیربنای تکلم است اهمیت دارد. دنیل دنت فیلسوف در کتابِ "انواعِ ذهن‌ها" می‌گوید ذهنی که با اضافه کردن زبان به دست می‌آید به قدری با ذهنِ بدون زبان تفاوت دارد که خطاست هر دو را ذهن بنامیم. او در جای دیگر می‌گوید که زبان جاده می‌سازد تا افکار بتوانند سفر کنند.
بنجامین وورف نیز نوشت: ما طبیعت را در امتداد خطوطی که زبانِ بومی ما ترسیم کرده است کالبدشکافی می‌کنیم. وورف تا حدی مسئولِ معروفترین ایده در موردِ ارتباطِ زبان و تفکر است. فرضیه‌ی ساپیر وورف بر نقشِ زبان در شکل‌دهی به تجاربِ ادراکی تاکید می‌کند. ایده‌ی فوق با نقدِ موشکافانه‌ی زبان‌شناسی قدرتمند و صاحب نظر به نامِ نوام چامسکی و شاگردِ بانفوذش، استیون پینکر از رواج افتاد. جری فودور که از پایه‌گذارانِ فلسفی علوم شناختی است نیز مخالف بود که زبانِ محاوره‌ای و زبانِ تفکر یکی هستند. به جایش ایده‌ی منتالیز را معرفی کرد که ما از طریقِ نوعی زبانِ جهانیِ غیر خودآگاه فکر می‌کنیم. اما نظریه وورف که می‌گوید زبان و فرهنگ تفکر و تجربه را شکل می‌دهند، در پرتو یافته‌های جدید و با کمی تغییرات دارد دوباره در روان‌شناسی رونق می‌گیرد.

پیتر گادفری-اسمیت و برخی دیگر اهمیتِ زبان را به امور شناختی تقلیل می‌دهند و استدلال می‌کنند که حیوانات بدون زبان نیز دارای فرآیندهای پیچیده‌ی ذهنی هستند. شکی نیست، ولی هیچ حیوانی در تفکر انتزاعی، تعقل و پردازش الگوها به پای انسان نمی‌رسد. دوباره از دنت نقل قول کنیم که زبان برای شناخت الزامی نیست، اما شناخت بدون زبان با شناختِ همراه با زبان یکی نیستند.

✍امیر رحمانی
برگزیده‌ای از فصل ۴۷ از کتاب "تاریخ عمیق خودمان"، اثر جوزف لدو
The Deep History of ourselves

@ScientificSkepticism