رأی عدم اعتماد

مرحوم دیوید گرِیبر (David Graeber)، یکی از چپ‌هایی که زیاد می‌دانست، در فصل دهم از کتاب «بدهی: پنج‌هزار سال نخست» ادّعا می‌کند که احتمالاً زادگاه ایدئولوژی بازار آزاد، ایران قرون وسطی بوده است. از نظر او آدام اسمیت بسیاری از استدلال‌ها و مثال‌هایش را از رساله‌های اقتصادی کسانی مثل غزّالی و خواجه نصیر طوسی اقتباس کرده است.

او معتقد است که در خاورمیانه دوره اسلامی برای نخستین بار در تاریخ شبکه بسیار وسیعی از بازارهای مستقل از دولت شکل گرفت، در حالی که تا پیش از آن بازارها در هر جای جهان که پا می‌گرفتند غالباً به پشتیبانی دولت حجم ویرانگری از بدهکاری و اِعسار و بردگی می‌آفریدند که اساس جامعه را به هم می‌ریخت.

از نگاه گریبر دستکم سه عامل مهم در ایجاد شرایط استثنایی خاورمیانه دوره اسلامی نقش داشته‌اند. اوّل آن که در شرع اسلام بسیاری از انواع رایج بردگی لغو شدند. مثلاً فرد مسلمان حق نداشت خودش یا فرزندش را بفروشد، و اصولاً برده گرفتن از مسلمانان و اهل کتاب جایز نبود. عامل دوم حرمت ربا بود. این حکم بار بدهی را بسیار سبک می‌کرد، در حدّی که طلبکاران نمی‌توانستند آن طور که در بین‌النهرین و روم و چین باستان مرسوم بود، بدهکارانشان (یا حتّی خانواده و ورّاث آن‌ها) را رسماً یا به طور غیر رسمی به بردگی بگیرند.

و امّا عامل سوم شکل‌گیری بازارهای آزاد در خاورمیانه اسلامی، شکافی میان جامعه و دولت بود که با گذشت زمان عمیق‌تر می‌شد. یکی از نشانه‌های این شکاف این است که خلافت اسلامی بردگان را به عنوان سرباز به کار ‌گرفت و به آن‌ها آموزش نظامی ‌داد، در حالی که در جوامع دیگر معمولاً بردگان آخرین کسانی بودند که حق داشتند به سلاح نزدیک شوند. این پدیده عجیب و استثنایی حاکی از آن است که از طرفی مردم این خطّه تمایل زیادی به سربازی برای حکومت نداشتند، و از طرف مقابل هم حکومت به بردگان بیگانه بیش از مردم خودی اعتماد داشت تا شمشیر در دستشان بگذارد. پدیده دیگری که شکاف میان دولت و جامعه را نشان می‌دهد سکّه‌های دوره اسلامی است که از نظر عیار بی‌نظیرند. حکومت اسلامی نمی‌توانست مثل چینی‌های معاصرش اسکناس کاغذی به دست مردم بدهد، یا مانند سلاطین هم‌عصرش در اروپا به راحتی از عیار سکّه بکاهد و به مردم بگوید این همان پول قدیم است چون من که دولت هستم می‌گویم. جامعه اسلامی هرگز دولت را آنقدر قبول نداشت که پول را به اعتبار مهر و نشان او بپذیرد، پس چاره‌ای نبود غیر از این که سکّه‌های طلا و نقره تمام‌ عیار باشند.

و نکته تعیین‌کننده این بود که در این دو قطبی جامعه‌ـ‌دولت، بازار و بازارگانان سمت مردم ایستادند و جهانی را ساختند که در آن معاملات با دست دادن، سبیل گرو گذاشتن، و قولنامه‌های کاغذی انجام می‌شد و تضمینی غیر از صداقت و اعتبار طرفین نداشت؛ بازاری بدون پشتیبانی دولت و قوّه قهریه و زندان. این حسّ عمومی که قیمتها را خدا تعیین می‌کند و دولت نباید در بازار مداخله کند، در چنین جهانی شکل گرفت.

می‌توان به تک تک شواهد و مستندات گریبر اشکال وارد کرد، یا نتیجه‌گیری کلّی‌اش از این شواهد را زیر سؤال برد. ولی این فرضیه که آرمان آزادی بازار در فضای بی‌اعتمادی مردم به دولت شکوفا و فراگیر می‌شود، فرضیه معقول و قابل تأمّلی است. با همین فرضیه می‌توان توضیح داد که چرا در ایران نیم قرن پیش کسی بیرق آزادی بازار را بلند نمی‌کرد، در حالی که ده‌ها گروه و دسته چپ داشتیم که هرکدام خود را برای «اداره» و «کنترل» اقتصاد لایق‌تر از دیگران می‌دانست. و البته رواج تدریجی ایده آزادی بازار در بیست‌ـ‌سی سال اخیر نیز با این فرضیه قابل فهم‌تر می‌شود.

این کلمات را که می‌نویسم قیمت دلار به 130 هزار تومان رسیده و خیلی‌ها نگرانند (یا امیدوارند) که حمله تروریستی استرالیا بهانه اسرائیل را برای حمله دوباره فراهم کند. ایران دیگر به هیچ معنایی اسلامی نیست ولی ساکنانش خیلی بیشتر از مردمان هزار سال قبل به دولت بی‌اعتمادند. و من خوشحالم که دستکم به استناد نتیجه‌گیری‌های یک آنتروپولوژیست چپگرای آمریکایی می‌توانم گفت که آزادی‌خواهی اقتصادی برای ایرانیان غربزدگی و غربگرایی نیست، بلکه بازگشت به خویشتنی اصیل و از یاد رفته است.

https://t.me/AmirrezaAbdolii/