👆"فهم" عبارت است از برقراری ارتباطی معقول و منسجم با دیگر دانسته‌ها. آنگاه که می‌گوییم "فلان مطلب را فهمیدم"، داریم می‌گوییم که آن مطلب در درون شبکه دانسته‌های من خوش نشست و با آنها ارتباط برقرار کرد. (سرشتِ "پارادایمیِ" فهم هم از همین جاست که واردش نمی‌شوم).

این قصه تذکره‌الاولیا، دارد قصه تعارض دینداری "شریعت‌مدار" (زاهد) با دینداری "عرفانی" (خواجه) را می‌گوید که یکی دربند مراعات دقیق شرع است (زاهد) و آن دیگری حرمت‌ِ محبت را پاسدار می‌دارد (خواجه)؛ و آنگاه اولی را به توصیه "پیامبر" به خدمتِ این دومی در می‌آید تا گفته باشد که: "دین به شریعت نیست، به محبت است".

از "ترمذی" بودن آن "خواجه" پیداست که از اهالی اقصای خراسان است. از نقل عطار پیداست که باید آدم پیش از قرن پنجم هجری باشد. در خراسان پیش از قرن پنجم هجری چه خبر بود که این حرف‌ها برآمد؟! و ازکجا درآمدند این سخن‌ها؟ و چرا این سخن ها از دهان‌های خراسانیانِ بسیاری به‌ناگهان شنیده شدند؟ حرفهایی که اگر فرهمندترین ذهن دین‌اندیش قرن ششم هجری (امام محمد غزالی) می‌شنید لابد برمی‌آشفت که: سنت محمدی را پامالِ سگ کردی؟!
تعجب نکنید! غزالی به همین شیوه متعصبی سنگواره بود، او عبوس زهد قرآنی بود که عشق نمی‌دانست، برادرش احمد می‌دانست، اما خودش نه.

پاسخ به چرایی، بخشی از "فهم" است؛ در برابر این قصه تعلیمی صوفیانه، باید که هم به چیستی و چراییِ پرسش من از "خبرهایی که در خراسان بوده" پاسخ داده شود و هم به چراییِ خشم (مُقَدَّر) غزالی.
نکته نخست آن است که "دین‌ِ‌محبت" کمترین ربطی به اسلام (آنچنان‌که از قرآن می‌فهمیم) ندارد. اسلامِ قرآن، دین سَخَط و خشیت و هول و هراس است و لاغیر.

اما شما به تعبیر بسیار رایجِ "کمرِ‌خدمت بربستن" در مآثر صوفیه توجه کنید تا بگویم‌تان که مومنانِ مانوی دودسته بودند: "نیوشندگان" و "کاملان"! گروه اول "کمر خدمت به گروه دوم می‌بستند". گروه دوم گیاهخوارِ مطلق بودند، زناشوئی حرا‌م‌شان بود و جز عبادت نمی‌کردند؛ حتی مجاز به برکندن گیاهی از زمین نبودند. "نیوشندگان" برای ایشان خوراک گیاهی می‌آوردند. شفقت بر هر زنده‌ای وظیفه هر مانوی بود، این وظیفه برای "کاملان" واجبِ قطعیِ لایَتَخَلَّف بود.
"نیوشنده" بودن از برای "کامل"ای، لازمه تخطی‌ناپذیر رستگاریِ اُخروی بود. سلوک، بی "پیر" شدنی نبود. آشنا نیست؟!!

در قرون اولیه اسلامی مانویان در خراسان کم نبودند و مانوی بودن منزلتی داشت که زرتشتی بودن نداشت. عرفان خراسانی از بستر مانوی برآمد، بی ربط به قرآن!
آنگاه که مسلمانی بالا گرفت این عارفان در قرآن جز آیات رحمت‌ومغفرت ندیدند و بر آیات پرشمار عذاب و سخط‌ِالاهی، دلیر بی‌اعتنا گذشتند!
ابوسعید و بایزید و ابوالحسن خرقانی پیشگامان این مسلمانیِ "ویژه" بودند. صوفیه بعدها تا مولانا، ناگزیر از هضم "عذاب‌الاهی" شدند و آن راهم به رحمت‌ومحبت‌الاهی تحویل کنند، تا مولانا چنین بسرآید:
هِلِه نومید نباشی که تو را یار بِرانَد
گرت امروز بِرانَد، نه که فردات بخواند؟
نه که قصاب به خنجر چو سَرِ میش بِبُرَّد
نَهِلَد کشته خود را، کُشَد آنگاه کِشانَد
چو دَمِ میش نمانَد، ز دَمِ خود کُنَدَش پُر
تو ببینی دَمِ یزدان به کجاهات رَساند!

الاهیات همیشه پدیداری پسینی به دینداری است؛ نخست دینداری حاصل می‌آید پس‌آنگاه "الاهیات"اش تدوین می‌شود. از بایزید و بوالحسن تا برسیم به تدوین معقول تصوف، بیش از سه قرن راه برد. بایزید و بوالحسن دغدغه‌های الاهیاتی نداشتند، مولانا داشت، هرچه باشد اول‌اش آخوند بود!

برآمدن عرفان، که صورت غالب مسلمانیِ ما شد، چنین بود که شدت و غلظت مسلمانیِ عبرانی قرآن را تحت‌الشعاع لطافت خود گرفت تا اهل شریعت ایشان را طرد و لعن کردند، تا به امروز!