روایت شاملو یا روایت اکثریت قریب به اتفاق مصححان دیوان حافظ: درخواست داوری در بارۀ خوانش درست از نخستین بیت غزل ششم

◀️از سر اتفاق با دوست نازنین فرهیخته‌ئی که پژوهش‌های گوناگون خود را در قالب کتاب‌های بسیار منتشر کرده است گفت‌وگوئی کوتاه در بارۀ ثبت درست حرف آغازین نخستین بیت غزل ششم دیوان خواجه داشتم.
در اکثر قریب به اتفاق تصحیحات عرضه شده از دیوان آن بیت به صورت زیر ضبط و ثبت شده است:
«به ملازمان سلطان که رساند این دعا را / که به شُکر پادشاهی ز نظر مران گدا را».
دوست عزیزم در جائی با استناد به «پژوهش دکتر سلیم نیساری» نوشته‌ است «تمام ۴۳ نسخه‌ی خطی حافظ از قرن نهم هجری به همین شکل ثبت شده و بنابراین تقریبا شکی نیست که حافظ آن را به همین شکل سروده است.»
او در یک یادداشت تکمیلی خطاب به من نوشته است: «به گمانم این غزل در حافظ متقدمی که علی فردوسی در فلورانس یافته و در زمان خود حافظ نوشته شده [...] هم «به» آمده است. البته الان تردیدی دارم بین آن و نسخه‌ای دیگر (در هردو «به» آمده). باید به آن نگریست و اگر این غزل هم درش باشد می‌شود محکم گفت که خود حافظ هم «به» نوشته.»
پس می‌توان فرض را بر این قرار داد که حافظ و تقریباً همۀ مصححان دیوان او حرف «به» را مناسب بیت بالا دانسته‌اند: «به ملازمان سلطان ...»
ولی در میان مصححان دست کم یک تن، با شهرتی ویژه، قرائت خاص خود را از بیت بالا داشته و در آن حرف «ز» را بر حرف «به» ترجیح داده و بیت را در روایت خویش این گونه آورده است:
«ز ملازمان سلطان که رساند این دعا را / که "به شکر پادشاهی ز نظر مران گدا را"».
مصحح مورد نظر، با این خوانش و ضبط مصراع، «احمد شاملو» است.
دوست نازنین من همچون بسا کسان دیگر
اولاً، تبدیل «به» به «ز» را محکوم کرده و آن را هم مخالف روایت تقریباً همگانی، و حتی تأیید احتمالاً مسلم خود حافظ، و هم ناشی از عدم درک معنای بیت از سوی شاملو دانسته است؛
ثانیاً، ضمن مخالفت کلی با بهره‌گیری از علامت تعجب و علامت سؤال و علامت نقل قول و دیگر علائم در متن غزل، قرار دادن «به شکر پادشاهی ز نظر مران گدا را» در درون علامت نقل قول را نیز معلول نادرستی برداشت شاملو تلقی کرده است.
من دوست نازنینم را به تأمل در بارۀ بیت مورد نظر خواندم تا بی توجه به متن مرجّح مصححان، و حتی متن نوشته شدۀ احتمالی به قلم خود حافظ، بیندیشد که بهره‌گیری از حرف «به» درست‌تر است یا بهره‌گیری از حرف «ز».
من خود معتقدم که
اولاً «دعا»ی شاعر (به معنای «درخواست و طلب حاجت» شاعر) این است: «به شکر پادشاهی ز نظر مران گدا را»؛
ثانیاً این درخواست خطاب به شخص سلطان است؛
ثالثاً واسطۀ رساندن این درخواست به سلطان «ملازمان» اویند.
ازاین‌رو کاملاً آشکار است که باید گفت «ز ملازمان سلطان» نه «به ملازمان سلطان».

در توضیح باید گفت بهره‌گیری از حرف «به» به معنای آن است که مخاطب شاعر خود «ملازمان»اند نه «سلطان»، در حالی که ملازمان صرفاً واسطۀ عرض حال حاجتمندان به پیشگاه سلطان‌اند، و شاعر دارد می‌پرسد «از ملازمان سلطان چه کسی این درخواست را بر سلطان عرضه می‌دارد که این شاعر درخواست کرده است که «به شکرانۀ پادشاهی این گدا را از نظر مران»؟
بدین‌سان، به داوری من، که به «تصحیح انتقادی» متون (و ذوق‌ورزی هوشمندانه و استوار بر استدلال منطقی در تصحیح برخی از متون) باور دارم، بهره‌گیری از حرف «ز» هوشمندانه‌تر و منطقی‌تر و، ازاین‌رو، «درست‌تر» است حتی اگر 1) همۀ مصححان آن را نادرست بدانند، و 2) مسلم بدانیم که شخص حافظ با قلم مبارک خود حرف «به» را نوشته است!

فزون بر این، و با پذیرفتن متن درخواست شاعر خطاب به سلطان می‌توان پذیرفت که، اگر اصولاً بهره‌گیری از علامت نقل قول در متن غزل پذیرفتنی باشد، شیوۀ ثبت شاملو کاملاً درست و پذیرفتنی است: «که "به شکر پادشاهی ز نظر مران گدا را"».

موسی اکرمی، پانزدهم مرداد ماه ۱۴۰۰


جان آگه با #فرهیختگان